Η Ελλάδα ύψωσε τη φωνή της στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, μετατρέποντας τη συνεδρίαση της 29ης Οκτωβρίου σε πεδίο διπλωματικής αντιπαράθεσης με την Τουρκία για την Ανατολική Μεσόγειο. Ο Κυριάκος Μητσοτάκης έθεσε ευθέως το ζήτημα του τουρκολιβυκού μνημονίου, αμφισβήτησε τη νομιμότητά του και παρουσίασε στους εκπροσώπους της διεθνούς κοινότητας τη γεωγραφική πραγματικότητα που η Άγκυρα επιμένει να παρακάμπτει.
Η τουρκική αντίδραση δεν άργησε να έρθει. Με μια παρέμβαση που προκάλεσε νέα διπλωματική σύγκρουση, ο μόνιμος αντιπρόσωπος της Τουρκίας, Αχμέτ Γιλντίζ, επιχείρησε να υπερασπιστεί τη συμφωνία Άγκυρας – Τρίπολης, αμφισβητώντας την επήρεια των ελληνικών νησιών στις θαλάσσιες οριοθετήσεις. Έφτασε μάλιστα στο σημείο να διαμαρτυρηθεί επειδή ο Έλληνας πρωθυπουργός έθεσε το ζήτημα στο Συμβούλιο Ασφαλείας.
Η αντίφαση της τουρκικής στάσης ήταν εμφανής. Η Άγκυρα υπερασπίστηκε μια συμφωνία που η Ευρωπαϊκή Ένωση θεωρεί ότι θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών, ενώ ταυτόχρονα επιχείρησε να εμφανιστεί ως υπέρμαχος του διαλόγου και του διεθνούς δικαίου.
Η Αθήνα, από την πλευρά της, δεν περιορίστηκε σε μια καταγγελία. Επιδίωξε να μεταφέρει τη συζήτηση από το στενό πλαίσιο των ελληνοτουρκικών διαφορών στο ευρύτερο ζήτημα της διεθνούς νομιμότητας, της ασφάλειας των θαλάσσιων μεταφορών και της προστασίας των κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Ο χάρτης του Μητσοτάκη και το μήνυμα ότι η γεωγραφία δεν αλλάζει
Η πιο χαρακτηριστική στιγμή της ελληνικής παρέμβασης ήρθε όταν ο Κυριάκος Μητσοτάκης παρουσίασε χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου.
Με την κίνηση αυτή, ο πρωθυπουργός θέλησε να αναδείξει την αντίφαση που, σύμφωνα με την ελληνική θέση, βρίσκεται στον πυρήνα του τουρκολιβυκού μνημονίου: Την απόπειρα χάραξης θαλάσσιου ορίου μεταξύ Τουρκίας και Λιβύης χωρίς να λαμβάνονται υπόψη τα δικαιώματα των ελληνικών νησιών που παρεμβάλλονται.
Η Κρήτη, η Ρόδος, η Κάρπαθος και η Κάσος βρέθηκαν στο επίκεντρο της επιχειρηματολογίας του. Ο πρωθυπουργός υπενθύμισε ότι πρόκειται για κατοικημένα νησιά με ιστορία, οικονομική δραστηριότητα και δικαιώματα που απορρέουν από το Δίκαιο της Θάλασσας. Η Ελλάδα δεν αποδέχεται ότι δύο κράτη μπορούν, μέσω μιας διμερούς συμφωνίας, να παρακάμψουν τα δικαιώματα ενός τρίτου.
Η ελληνική επιχειρηματολογία στηρίζεται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, η οποία αναγνωρίζει στα νησιά δικαίωμα σε θαλάσσιες ζώνες, υπό τις προβλεπόμενες προϋποθέσεις.
Η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία. Το δικαίωμα ενός νησιού να διαθέτει υφαλοκρηπίδα και Αποκλειστική Οικονομική Ζώνη δεν ταυτίζεται με το ζήτημα της έκτασης της επήρειάς του σε μια συγκεκριμένη οριοθέτηση. Η δεύτερη παράμετρος μπορεί να αποτελέσει αντικείμενο διαπραγμάτευσης ή δικαστικής κρίσης. Δεν επιτρέπει, όμως, την εκ των προτέρων εξαφάνιση των δικαιωμάτων του.
Αυτή ακριβώς τη διάκριση επιχείρησε να αναδείξει η Αθήνα, υποστηρίζοντας ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν αποτελεί μια συνηθισμένη διαφωνία για τη χάραξη θαλάσσιων συνόρων, αλλά μια συμφωνία που παραβλέπει δικαιώματα τρίτου κράτους.
Η τουρκική πρόκληση: Αμφισβητεί τα ελληνικά δικαιώματα και επικαλείται τον διάλογο
Η απάντηση του Τούρκου μόνιμου αντιπροσώπου αποκάλυψε την επιμονή της Άγκυρας στην ίδια στρατηγική. Ο Αχμέτ Γιλντίζ υποστήριξε ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν αποτελεί δικαστήριο αρμόδιο να αποφασίζει για την οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών. Επιχείρησε επίσης να υποβαθμίσει τη σημασία του χάρτη που παρουσίασε ο Κυριάκος Μητσοτάκης, υποστηρίζοντας ότι ένας χάρτης αποτυπώνει έναν ισχυρισμό, χωρίς να αποδεικνύει από μόνος του τη νομική του ορθότητα.
Στο σημείο αυτό, η τουρκική επιχειρηματολογία περιέχει μια νομικά ορθή γενική παρατήρηση, την οποία όμως χρησιμοποιεί για να αποφύγει την ουσία της ελληνικής ένστασης. Πράγματι, το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν χαράσσει θαλάσσια σύνορα. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι θαλάσσιες διεκδικήσεις και οι συνέπειές τους για τη διεθνή ασφάλεια βρίσκονται εκτός της πολιτικής συζήτησης του ΟΗΕ.
Η Άγκυρα επανέλαβε ότι δεν αμφισβητεί την ελληνική κυριαρχία επί των νησιών, διαφωνεί όμως με την επήρεια που πρέπει να έχουν στην οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.
Εδώ βρίσκεται και το κέντρο της αντιπαράθεσης. Η Τουρκία επιχειρεί να παρουσιάσει το ζήτημα ως μια τεχνική διαφορά περί οριοθέτησης. Η Αθήνα αντιτείνει ότι το μνημόνιο του 2019 δεν συνεκτιμά απλώς διαφορετικά τη γεωγραφία, αλλά δημιουργεί μια τεχνητή θαλάσσια οριοθέτηση εις βάρος των ελληνικών δικαιωμάτων.
Ακόμη πιο προκλητική ήταν η επιλογή της τουρκικής πλευράς να επαναφέρει το ζήτημα των Κατεχομένων της Κύπρου, επικαλούμενη τα δικαιώματα των Τουρκοκυπρίων και του αυτοαποκαλούμενου τουρκοκυπριακού κράτους.
Με αυτόν τον τρόπο, η Άγκυρα επιχείρησε να διευρύνει τη συζήτηση πέρα από το τουρκολιβυκό μνημόνιο, εντάσσοντας στην παρέμβασή της και τις πάγιες θέσεις της για την Κύπρο.
Η επίκληση του διαλόγου, την ώρα που η Τουρκία υπερασπίζεται μια συμφωνία την οποία απορρίπτουν η Ελλάδα και η Ευρωπαϊκή Ένωση, αναδεικνύει το ουσιαστικό πρόβλημα: Ο διάλογος δεν μπορεί να λειτουργεί ως πρόσχημα για τη διατήρηση μονομερών διεκδικήσεων.
Η Αγλαΐα Μπαλτά έδωσε την απάντηση: Η Ελλάδα δεν αποδέχεται τετελεσμένα
Η συνέχεια της συνεδρίασης είχε ιδιαίτερη διπλωματική σημασία. Η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας στον ΟΗΕ, Αγλαΐα Μπαλτά, πήρε τον λόγο και απάντησε στην τουρκική επιχειρηματολογία, διατηρώντας αυστηρό θεσμικό ύφος.
Η Ελληνίδα διπλωμάτης χαρακτήρισε το τουρκολιβυκό μνημόνιο άκυρο και ανυπόστατο, επαναλαμβάνοντας ότι δεν παράγει έννομες συνέπειες για την Ελλάδα.
Υπογράμμισε ότι η πρόσφατη έγκρισή του από τη Βουλή των Αντιπροσώπων της Λιβύης δεν μεταβάλλει, κατά την ελληνική θέση, τον παράνομο χαρακτήρα του.
Η παρέμβασή της είχε ξεχωριστή βαρύτητα, καθώς έθεσε με σαφήνεια ένα βασικό όριο: Μια διμερής συμφωνία δεν μπορεί να χρησιμοποιείται για να περιορίσει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτης χώρας.
Όταν ο Τούρκος εκπρόσωπος επανήλθε, εκφράζοντας δυσαρέσκεια για την επιλογή του πρωθυπουργού να θέσει το θέμα στη συνεδρίαση, η Αγλαΐα Μπαλτά πήρε εκ νέου τον λόγο.
Η τελευταία ελληνική απάντηση ήταν λιτή, αλλά ουσιαστική. Η Αθήνα παραμένει προσηλωμένη στον διάλογο και στην ειρηνική επίλυση των διαφορών, με την απαραίτητη προϋπόθεση ότι θα γίνονται σεβαστά το διεθνές δίκαιο, η κυριαρχία και τα κυριαρχικά δικαιώματα.
Ο Μητσοτάκης στον ΟΗΕ ενόχλησε την Άγκυρα: «Ένας χάρτης δεν κρίνει τίποτα», λέει η Τουρκία – Η ηχηρή απάντηση της Μπαλτά για το τουρκολιβυκόnewpost.grΗ Ελλάδα δεν αρνήθηκε τον διάλογο, αρνήθηκε, όμως, να αποδεχθεί ως αφετηρία του διαλόγου τις μονομερείς τουρκικές διεκδικήσεις.
Το διπλωματικό μέτωπο των έξι και η απομόνωση της τουρκικής θέσης
Η ελληνική παρέμβαση δεν αποτέλεσε μια μεμονωμένη διπλωματική κίνηση.
Είχαν προηγηθεί η επίσημη διαμαρτυρία της Αθήνας προς τον γενικό γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, και η κινητοποίηση χωρών που συμμερίζονται τις ελληνικές ανησυχίες για τις συνέπειες του τουρκολιβυκού μνημονίου.
Ιδιαίτερη σημασία είχε η κοινή τοποθέτηση της Ελλάδας, της Κύπρου, της Αιγύπτου, του Μπαχρέιν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την οποία παρουσίασε ο υπουργός Εξωτερικών Γιώργος Γεραπετρίτης.
Οι συμμετέχοντες εξέφρασαν σοβαρές ανησυχίες για τις επιπτώσεις της έγκρισης του μνημονίου στη σταθερότητα της Ανατολικής Μεσογείου και στο διεθνές νομικό πλαίσιο.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση επανέλαβε τη θέση της ότι η συμφωνία θίγει τα κυριαρχικά δικαιώματα τρίτων κρατών και δεν μπορεί να παράγει έννομες συνέπειες εις βάρος τους. Πρόκειται για σημαντικό διπλωματικό στήριγμα της Αθήνας. Η διαφωνία με την Τουρκία δεν περιορίζεται πλέον σε μια αντιπαράθεση δύο γειτονικών χωρών, αλλά εντάσσεται σε ένα ευρύτερο πλέγμα περιφερειακών συμφερόντων.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η Τουρκία έχει απομονωθεί πλήρως στη διεθνή σκηνή. Η Άγκυρα εξακολουθεί να διαθέτει ισχυρά διπλωματικά και γεωπολιτικά ερείσματα.
Η επιτυχία της ελληνικής διπλωματίας θα κριθεί από το κατά πόσο αυτή η διεθνής στήριξη θα αποκτήσει συνέχεια και πρακτικό αντίκρισμα.
Chevron και Κρήτη: Το πραγματικό διακύβευμα πίσω από τη σύγκρουση
Η αντιπαράθεση στον ΟΗΕ δεν αφορά αποκλειστικά χάρτες, διπλωματικές διατυπώσεις και διαφορετικές νομικές ερμηνείες.
Πίσω από τη σύγκρουση βρίσκονται οι ενεργειακές προοπτικές της Ανατολικής Μεσογείου, οι θαλάσσιες έρευνες, οι ηλεκτρικές διασυνδέσεις και η δυνατότητα των κρατών να ασκούν τα κυριαρχικά τους δικαιώματα.
Η παρουσία της αμερικανικής Chevron στις έρευνες υδρογονανθράκων νότια της Κρήτης προσδίδει ιδιαίτερη οικονομική και γεωπολιτική διάσταση στην υπόθεση.
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης, στη συνέντευξή του στο Reuters μετά τη συνεδρίαση, εμφανίστηκε κατηγορηματικός ότι οι συγκεκριμένες έρευνες δεν κινδυνεύουν να αμφισβητηθούν εξαιτίας των τουρκολιβυκών κινήσεων.
Η δήλωση αυτή αποτελεί μήνυμα τόσο προς την Άγκυρα όσο και προς τους διεθνείς επενδυτές. Η Αθήνα επιδιώκει να καταστήσει σαφές ότι δεν θεωρεί τις τουρκικές διεκδικήσεις ικανές να ανατρέψουν τον ενεργειακό σχεδιασμό της.
Παρ’ όλα αυτά, η διατήρηση της διπλωματικής και νομικής θέσης της Ελλάδας δεν συνεπάγεται αυτομάτως την εξάλειψη κάθε επιχειρησιακού ή πολιτικού κινδύνου. Η πραγματική δοκιμασία θα έρθει όταν οι σχεδιαζόμενες δραστηριότητες περάσουν στα επόμενα στάδια υλοποίησης.
Η Μαύρη Θάλασσα, οι «Ασπίδες» και το ευρύτερο ελληνικό μήνυμα
Η ελληνική παρουσία στο Συμβούλιο Ασφαλείας δεν εξαντλήθηκε στο τουρκολιβυκό μνημόνιο. Ο πρωθυπουργός αξιοποίησε την προεδρία της Ελλάδας για να αναδείξει τη σημασία της ελευθερίας της ναυσιπλοΐας, των ασφαλών εμπορικών διαδρομών και της προστασίας των πλοίων από στρατιωτικές επιθέσεις.
Με αφορμή τη βύθιση ελληνόκτητου εμπορικού πλοίου στη Μαύρη Θάλασσα, ζήτησε διεθνή συνεννόηση για την προστασία της εμπορικής ναυσιπλοΐας, ακόμη και όσο συνεχίζεται ο πόλεμος στην Ουκρανία.
Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η Ευρώπη πρέπει να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλεια στην Ερυθρά Θάλασσα, ενισχύοντας την επιχείρηση «Ασπίδες».
Οι αναφορές αυτές δεν ήταν άσχετες με την κεντρική ελληνική επιχειρηματολογία. Η Αθήνα επιδίωξε να συνδέσει τις διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο με την ευρύτερη αρχή ότι η ελευθερία της ναυσιπλοΐας και η διεθνής ασφάλεια προϋποθέτουν κοινούς κανόνες που εφαρμόζονται από όλους.
