Η προσπάθεια της Ευρωπαϊκής Ένωσης να περιορίσει την εξάρτησή της από την Κίνα για κρίσιμες πρώτες ύλες βρίσκεται αντιμέτωπη με ένα σοβαρό περιβαλλοντικό δίλημμα στη βόρεια Φινλανδία. Ένα νέο ορυχείο υπόσχεται σημαντικές ποσότητες χαλκού, νικελίου και κοβαλτίου, απαραίτητων για την ενεργειακή μετάβαση, την τεχνολογία και την αμυντική βιομηχανία. Ωστόσο, η εκμετάλλευσή του ενδέχεται να προκαλέσει ανεπανόρθωτη ζημιά σε έναν από τους τελευταίους ανέγγιχτους υγροτόπους της Ευρώπης.
Στο επίκεντρο βρίσκεται το ορυχείο Sakatti, ένα έργο της βρετανικής πολυεθνικής Anglo American, το οποίο η ΕΕ έχει χαρακτηρίσει στρατηγικής σημασίας. Μέρος των κοιτασμάτων βρίσκεται κάτω από τον προστατευόμενο τυρφώνα Viiankiaapa, στη Λαπωνία, όπου φιλοξενούνται σπάνια οικοσυστήματα και απειλούμενα είδη πτηνών.
Η φινλανδική κυβέρνηση καλείται να αποφασίσει εάν θα επιτρέψει την εξόρυξη, χορηγώντας εξαίρεση από την ευρωπαϊκή οδηγία για τους οικοτόπους. Για τον λόγο αυτό έχει ζητήσει τη γνώμη της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, γνωρίζοντας ότι οποιαδήποτε απόφαση θα προκαλέσει έντονες αντιδράσεις.
Ένα ορυχείο που μπορεί να αλλάξει την παραγωγή μετάλλων στην Ευρώπη
Το Sakatti θεωρείται ιδιαίτερα σημαντικό για την ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία. Σύμφωνα με την Anglo American, η λειτουργία του θα μπορούσε να διπλασιάσει την παραγωγή χαλκού της Φινλανδίας και να αυξήσει κατά 25% την παραγωγή νικελίου.
Παράλληλα, η εταιρεία υποστηρίζει ότι το έργο θα μπορούσε να συνεισφέρει σχεδόν 500 εκατομμύρια ευρώ ετησίως στην οικονομική δραστηριότητα της χώρας.
Τα συγκεκριμένα μέταλλα έχουν καθοριστική σημασία για την πράσινη μετάβαση. Το νικέλιο χρησιμοποιείται στις μπαταρίες ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ενώ ο χαλκός είναι απαραίτητος για τα ηλεκτρικά δίκτυα, τις ανεμογεννήτριες, τα φωτοβολταϊκά συστήματα και τις υποδομές ηλεκτροκίνησης.
Στην περιοχή έχουν εντοπιστεί πέντε από τις 17 στρατηγικές πρώτες ύλες που περιλαμβάνονται στον σχετικό ευρωπαϊκό κατάλογο, καθώς και κοιτάσματα χρυσού και αργύρου.
Η αξιοποίησή τους θα μπορούσε να ενισχύσει την ευρωπαϊκή βιομηχανία, περιορίζοντας την ανάγκη εισαγωγής ορυκτών από τρίτες χώρες, κυρίως την Κίνα.
Ωστόσο, αυτή η προοπτική συγκρούεται με μια εξίσου σημαντική ευρωπαϊκή προτεραιότητα: Την προστασία της βιοποικιλότητας.
Ο υγρότοπος που κινδυνεύει να υποστεί ανεπανόρθωτη ζημιά
Ο Viiankiaapa αποτελεί έναν από τους τελευταίους λωριδωτούς τυρφώνες της Ευρώπης, έναν ιδιαίτερο τύπο υγροτόπου με μεγάλη οικολογική αξία.
Η περιοχή προστατεύεται τόσο από το ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 όσο και από τη φινλανδική νομοθεσία για τη διατήρηση των τυρφώνων.
Η Anglo American υποστηρίζει ότι έχει σχεδιάσει το έργο με τρόπο που περιορίζει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Οι εγκαταστάσεις στην επιφάνεια θα κατασκευαστούν εκτός της προστατευόμενης ζώνης, ενώ η πρόσβαση στις υπόγειες σήραγγες θα πραγματοποιείται επίσης από σημεία εκτός αυτής.
Ωστόσο, σύμφωνα με τις αρμόδιες φινλανδικές αρχές, η υπόγεια εξόρυξη ενδέχεται να μεταβάλει σοβαρά τη στάθμη των υπόγειων υδάτων, από την οποία εξαρτάται η επιβίωση του οικοσυστήματος. Οι εκτιμήσεις της εταιρείας προβλέπουν πιθανή υποχώρηση της στάθμης έως και κατά 30 εκατοστά.
Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις προειδοποιούν ότι μια τέτοια μεταβολή μπορεί να επηρεάσει τη βλάστηση, τους οικοτόπους και τα απειλούμενα είδη που ζουν στον υγρότοπο.
Η εξαίρεση από την ευρωπαϊκή νομοθεσία και ο φόβος του προηγούμενου
Για να προχωρήσει το έργο, η Φινλανδία θα πρέπει να χορηγήσει ειδική εξαίρεση από την οδηγία της ΕΕ για τους οικοτόπους.
Η νομοθεσία επιτρέπει τέτοιες εξαιρέσεις μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις: Πρέπει να αποδεικνύεται ότι δεν υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις, ότι συντρέχουν επιτακτικοί λόγοι υπέρτερου δημόσιου συμφέροντος και ότι λαμβάνονται επαρκή αντισταθμιστικά μέτρα.
Η Φινλανδία μπορεί θεωρητικά να εγκρίνει την εξαίρεση χωρίς προηγούμενη άδεια των Βρυξελλών, αλλά τότε θα διακινδύνευε νομική αντιπαράθεση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Εάν εγκριθεί το Sakatti, θα είναι η πρώτη φορά που η χώρα θα χορηγήσει τέτοια εξαίρεση σε εξορυκτικό έργο.
Η Hanna Halmeenpää, διευθύντρια της Φινλανδικής Ένωσης για την Προστασία της Φύσης και πρώην βουλεύτρια, προειδοποιεί για τις συνέπειες. «Αν ανοίξουμε αυτή την πόρτα και η Φινλανδία καλωσορίσει όλες τις εξορυκτικές εταιρείες, ακόμη και σε περιοχές προστασίας της φύσης, θα σχηματιστεί μια ατελείωτη ουρά εξορυκτικών εταιρειών που θα έρχονται στη Φινλανδία θεωρώντας ότι είναι μια χώρα όπου τα πάντα είναι δυνατά για τον εξορυκτικό κλάδο», δήλωσε.
Αντίθετα, η Emma Terämä, επικεφαλής της μονάδας βιοποικιλότητας του φινλανδικού υπουργείου Περιβάλλοντος, υποστηρίζει ότι μια ενδεχόμενη έγκριση δεν θα αποτελούσε αυτόματο προηγούμενο, καθώς κάθε περίπτωση αξιολογείται ξεχωριστά.
Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη Φινλανδία
Η αντιπαράθεση για το Sakatti αναδεικνύει μια ευρύτερη σύγκρουση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική και την προστασία του περιβάλλοντος.
Σύμφωνα με έρευνα του Climate Home News, 11 από τα 23 στρατηγικά εξορυκτικά έργα που εντάχθηκαν στον πρώτο κύκλο του ευρωπαϊκού κανονισμού για τις κρίσιμες πρώτες ύλες βρίσκονται σε απόσταση έως ενός χιλιομέτρου από περιοχές Natura 2000.
Τρία από αυτά, συμπεριλαμβανομένου του Sakatti, επικαλύπτονται άμεσα με προστατευόμενες εκτάσεις.
Οι Φινλανδοί ευρωβουλευτές των Πρασίνων Maria Ohisalo και Ville Niinistö έχουν ζητήσει από την Επιτροπή να διευκρινίσει εάν ο χαρακτηρισμός ενός έργου ως στρατηγικού μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως επιχείρημα για τη χαλάρωση των περιβαλλοντικών περιορισμών.
Το ζήτημα αποκτά μεγαλύτερη σημασία καθώς η Κομισιόν εξετάζει αλλαγές στην ευρωπαϊκή νομοθεσία για τους οικοτόπους και τα πτηνά, στο πλαίσιο της προσπάθειας περιορισμού του κανονιστικού βάρους για τις επιχειρήσεις.
Οι αποζημιώσεις στη φύση που δεν πείθουν τις αρχές
Η Anglo American υποστηρίζει ότι μπορεί να αντισταθμίσει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του ορυχείου αποκαθιστώντας γειτονικούς υποβαθμισμένους οικοτόπους.
Στο σχέδιό της περιλαμβάνεται αποκατάσταση τυρφώνων και επέκταση της προστατευόμενης περιοχής Natura 2000 κατά περίπου ένα τρίτο.
Παράλληλα, η εταιρεία αναφέρει ότι έχει ήδη αποκτήσει και θέσει υπό προστασία σχεδόν 3.000 εκτάρια παλαιού δάσους στο Inari της Λαπωνίας, στο πλαίσιο εθελοντικών μέτρων οικολογικής αντιστάθμισης. Οι αρμόδιες αρχές, ωστόσο, δεν θεωρούν τις παρεμβάσεις επαρκείς.
Η φινλανδική Αρχή Αδειοδότησης διαπίστωσε ότι το σχέδιο ενδέχεται να προστατεύει αποτελεσματικά μόλις τρεις από τους 12 προστατευόμενους οικοτόπους και είδη που θα επηρεαστούν από την εξόρυξη.
Η Δασική Διοίκηση επισημαίνει επίσης ότι η αποκατάσταση άλλων περιοχών δεν μπορεί να θεωρηθεί ισοδύναμη με την απώλεια ενός οικοσυστήματος εξαιρετικής φυσικής κατάστασης.
Η βασική ανησυχία αφορά το κατά πόσον ένας υποβαθμισμένος υγρότοπος μπορεί πραγματικά να αποκτήσει τα ίδια οικολογικά χαρακτηριστικά με έναν ανέγγιχτο τυρφώνα.
Οι περιβαλλοντικές οργανώσεις εκφράζουν επιπλέον φόβους για τις ρωγμές στο βραχώδες υπόβαθρο, που ενδέχεται να επιτρέψουν τη διείσδυση υπόγειων υδάτων στις εξορυκτικές εγκαταστάσεις.
Πότε θα αποφασίσουν οι Βρυξέλλες
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει ζητήσει περισσότερα στοιχεία για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις του Sakatti, αλλά και για τις ετήσιες ποσότητες των επτά ορυκτών που σχεδιάζεται να εξορυχθούν.
Στόχος είναι να αξιολογηθεί εάν τα οικονομικά και στρατηγικά οφέλη του έργου μπορούν να δικαιολογήσουν την περιβαλλοντική επιβάρυνση.
Το φινλανδικό υπουργείο Περιβάλλοντος έχει δώσει στο Περιφερειακό Συμβούλιο της Λαπωνίας προθεσμία έως τις 31 Ιανουαρίου 2027 για την υποβολή πρόσθετων πληροφοριών.
Στη συνέχεια, τα στοιχεία θα εξεταστούν από τις αρμόδιες εθνικές υπηρεσίες και θα διαβιβαστούν στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Σύμφωνα με τις εκτιμήσεις του υπουργείου, οι Βρυξέλλες θα χρειαστούν τέσσερις έως έξι μήνες από την παραλαβή του πλήρους φακέλου για να διατυπώσουν την τελική τους κρίση.
Μέχρι τότε, η φινλανδική κυβέρνηση θα πρέπει να περιμένει.
Η απόφαση για το Sakatti αποκτά ιδιαίτερο συμβολισμό για την Ευρώπη: Πόσο μακριά είναι διατεθειμένη να φτάσει η ΕΕ για να εξασφαλίσει τις πρώτες ύλες της πράσινης μετάβασης, όταν η ίδια η εξόρυξή τους απειλεί τη φύση που επιδιώκει να προστατεύσει;
