Η μεγάλη ψαλίδα στις τιμές του ηλεκτρικού ρεύματος μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών, με τη Νοτιοανατολική Ευρώπη να βρίσκεται συχνά στην ακριβή πλευρά της αγοράς, φέρνει ξανά στο προσκήνιο τις αδυναμίες των ηλεκτρικών δικτύων και τα εμπόδια στη μεταφορά φθηνότερης ενέργειας από τη μία χώρα στην άλλη.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιχειρεί να περιορίσει αυτές τις ανισορροπίες, επιταχύνοντας τις διασυνδέσεις και αναζητώντας τρόπους καλύτερης αξιοποίησης των υποδομών που ήδη λειτουργούν. Για την Ελλάδα, όπου οι τιμές χονδρικής επηρεάζονται και από τις συνθήκες που επικρατούν στις γειτονικές αγορές, το ενδιαφέρον στρέφεται τόσο στις δυνατότητες φθηνότερων εισαγωγών όσο και στον κίνδυνο οι υψηλές τιμές της ευρύτερης περιοχής να συνεχίσουν να μεταφέρονται στην εγχώρια αγορά. Το ζήτημα συζητήθηκε στην υπουργική συνάντηση της πρωτοβουλίας CESEC, που πραγματοποιήθηκε στις 6 Νοεμβρίου στο Ζάγκρεμπ, με τη συμμετοχή εκπροσώπων της Ευρωπαϊκής Επιτροπής και χωρών της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης. Στη συνάντηση εγκρίθηκαν επικαιροποιημένα σχέδια δράσης για τον ηλεκτρισμό, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και το φυσικό αέριο, ενώ επισημοποιήθηκε η ένταξη της Πολωνίας και της Τσεχίας στην πρωτοβουλία.
Το βασικό ερώτημα για την ελληνική αγορά είναι κατά πόσο η ενίσχυση των ηλεκτρικών διασυνδέσεων μπορεί να περιορίσει τις έντονες διακυμάνσεις των τιμών και, κυρίως, αν τα ενδεχόμενα οφέλη θα φτάσουν στους λογαριασμούς των νοικοκυριών και των επιχειρήσεων. Η ευρωπαϊκή προσπάθεια επικεντρώνεται στη χονδρεμπορική αγορά, ενώ η μεταφορά οποιασδήποτε μείωσης στη λιανική θα εξαρτηθεί από το κόστος προμήθειας, τις εμπορικές πολιτικές των παρόχων και τη δομή των τιμολογίων.
Γιατί η Νοτιοανατολική Ευρώπη πληρώνει συχνά ακριβότερο ρεύμα
Οι μεγάλες διαφορές στις τιμές ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών δεν εξηγούνται μόνο από το ενεργειακό μείγμα και το κόστος παραγωγής. Σημαντικό ρόλο παίζει η δυνατότητα μεταφοράς ηλεκτρισμού μεταξύ των αγορών, ιδιαίτερα τις ώρες κατά τις οποίες η ζήτηση αυξάνεται και η παραγωγή από ανανεώσιμες πηγές είναι περιορισμένη. Όταν οι διασυνδέσεις διαθέτουν επαρκή δυναμικότητα, η φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια μπορεί να κατευθύνεται προς τις αγορές όπου οι τιμές είναι υψηλότερες, περιορίζοντας τις αποκλίσεις. Αντίθετα, όταν οι γραμμές μεταφοράς φτάνουν στα όριά τους ή η διαθέσιμη δυναμικότητα περιορίζεται από τεχνικούς και λειτουργικούς παράγοντες, οι χώρες καλύπτουν μεγαλύτερο μέρος της ζήτησης με ακριβότερη παραγωγή, ακόμη και αν σε άλλες ευρωπαϊκές αγορές υπάρχει διαθέσιμη ενέργεια με χαμηλότερο κόστος.
Η Νοτιοανατολική Ευρώπη έχει βρεθεί επανειλημμένα αντιμέτωπη με τέτοιες συνθήκες, καθώς η αυξημένη κατανάλωση, η περιορισμένη ευελιξία των ηλεκτρικών συστημάτων και οι ανεπαρκείς δυνατότητες διασυνοριακών ανταλλαγών μπορούν να οδηγήσουν σε απότομες ανατιμήσεις.
Στη συνάντηση του Ζάγκρεμπ δόθηκε ιδιαίτερη έμφαση στην καλύτερη αξιοποίηση των υφιστάμενων υποδομών, ώστε η αύξηση της διαθέσιμης δυναμικότητας να μη συνδέεται αποκλειστικά με την ολοκλήρωση νέων έργων, τα οποία απαιτούν σημαντικό χρόνο και κεφάλαια. Η χρήση ψηφιακών τεχνολογιών, η αποτελεσματικότερη διαχείριση των δικτύων και η στενότερη συνεργασία μεταξύ των διαχειριστών αποτελούν βασικές κατευθύνσεις της ευρωπαϊκής προσπάθειας.
Τι μπορεί να αλλάξει για την ελληνική αγορά ηλεκτρισμού
Για την Ελλάδα, οι ισχυρότερες ηλεκτρικές διασυνδέσεις μπορούν να λειτουργήσουν ως ανάχωμα στις ανατιμήσεις, κυρίως σε περιόδους κατά τις οποίες η εγχώρια παραγωγή δεν επαρκεί για να καλύψει τη ζήτηση με ανταγωνιστικό κόστος. Εφόσον υπάρχει διαθέσιμη φθηνότερη ηλεκτρική ενέργεια στις γειτονικές αγορές, η αύξηση των εισαγωγών μπορεί να περιορίσει την ανάγκη λειτουργίας ακριβότερων μονάδων παραγωγής και να συγκρατήσει τη χονδρεμπορική τιμή.
Η ενίσχυση των διασυνδέσεων αποκτά διαφορετική σημασία τις ώρες υψηλής παραγωγής από φωτοβολταϊκά και αιολικά πάρκα. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η δυνατότητα εξαγωγής ηλεκτρικής ενέργειας προς άλλες αγορές μπορεί να διευκολύνει την αξιοποίηση της εγχώριας παραγωγής, ιδιαίτερα όταν η κατανάλωση στην Ελλάδα είναι περιορισμένη και το σύστημα δυσκολεύεται να απορροφήσει το σύνολο της διαθέσιμης πράσινης ενέργειας. Ωστόσο, η αύξηση των διασυνοριακών ανταλλαγών δεν αποτελεί εγγύηση για χαμηλότερες τιμές. Όταν οι γειτονικές αγορές εμφανίζουν υψηλότερες τιμές από την ελληνική, η μεγαλύτερη δυνατότητα εξαγωγών μπορεί να ενισχύσει τη ζήτηση για εγχώρια παραγωγή και να ασκήσει ανοδικές πιέσεις στη χονδρεμπορική αγορά. Η κατεύθυνση των ροών και η επίδρασή τους στις τιμές μεταβάλλονται ανάλογα με τη ζήτηση, τη διαθέσιμη παραγωγή και τις συνθήκες που επικρατούν κάθε φορά στις συνδεδεμένες χώρες.
Για τις ενεργοβόρες επιχειρήσεις, οι διασυνδέσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία και ως προς τη σταθερότητα του ενεργειακού κόστους, καθώς η καλύτερη λειτουργία των περιφερειακών αγορών μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να περιορίσει τις ακραίες διακυμάνσεις που δυσκολεύουν τον οικονομικό προγραμματισμό και επηρεάζουν την ανταγωνιστικότητα.
Τα έργα που καθυστερούν και η ανάγκη καλύτερης αξιοποίησης των δικτύων
Στα επικαιροποιημένα ευρωπαϊκά σχέδια δράσης περιλαμβάνονται σημαντικοί ηλεκτρικοί διάδρομοι της Κεντρικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης, μεταξύ των οποίων ο διάδρομος της Μαύρης Θάλασσας και ο διαβαλκανικός ηλεκτρικός διάδρομος, όπου η πρόοδος των επιμέρους έργων δεν είναι ομοιόμορφη. Οι συμμετέχουσες χώρες καλούνται να επιταχύνουν τις εκκρεμείς επενδύσεις, αντιμετωπίζοντας προβλήματα αδειοδότησης και συντονισμού που επηρεάζουν τα χρονοδιαγράμματα υλοποίησης.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ρουμανίας, όπου δύο έργα ενίσχυσης του συστήματος μεταφοράς εμφανίζουν σημαντικές μεταθέσεις στον προγραμματισμό τους. Για τη γραμμή Reșița – Timișoara/Săcălaz η προβλεπόμενη ολοκλήρωση μεταφέρθηκε από το 2026 στο 2028, ενώ για τη γραμμή Arad – Timișoara/Săcălaz το χρονοδιάγραμμα μετατέθηκε από το 2028 στο 2030. Οι συγκεκριμένες καθυστερήσεις αποτυπώνουν τις δυσκολίες που αντιμετωπίζει η ανάπτυξη των ηλεκτρικών υποδομών στην περιοχή, ακόμη και όταν τα έργα έχουν ήδη ενταχθεί στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό.
Ένα από τα ζητήματα που αναδεικνύονται είναι ότι η κατασκευή νέων διασυνοριακών γραμμών δεν αρκεί από μόνη της για την αύξηση των ανταλλαγών ηλεκτρικής ενέργειας. Περιορισμοί στα εσωτερικά δίκτυα μεταφοράς μπορούν να εμποδίσουν την πλήρη αξιοποίηση των διασυνδέσεων, ακόμη και όταν υπάρχει διαθέσιμη υποδομή μεταξύ δύο χωρών, καθιστώντας αναγκαίες πρόσθετες επενδύσεις στα εθνικά ηλεκτρικά συστήματα.
Η νέα διασύνδεση Ελλάδας – Ιταλίας και ο ορίζοντας του 2033
Στα έργα που περιλαμβάνονται στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό βρίσκεται και η δεύτερη ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Ιταλίας, γνωστή ως GRITA 2, η οποία προβλέπει τη δημιουργία νέας υποδομής μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ της Θεσπρωτίας και της περιοχής Galatina στην Ιταλία. Το έργο σχεδιάζεται με μεταφορική ικανότητα 1.000 MW και μήκος περίπου 240 χιλιομέτρων, ενώ η εκτιμώμενη ολοκλήρωσή του τοποθετείται στο 2033. Σύμφωνα με το επικαιροποιημένο σχέδιο δράσης της CESEC, η διαδικασία αδειοδότησης στην ιταλική πλευρά ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2026, ενώ στην ελληνική πλευρά προβλέπεται να αρχίσει εντός του ίδιου έτους, με εκτιμώμενη ολοκλήρωση το 2028. Φυσικά, τα χρονοδιαγράμματα αυτά αποτελούν προγραμματισμό και όχι εγγυημένες ημερομηνίες παράδοσης, καθώς η υλοποίηση εξαρτάται από την εξέλιξη των αδειοδοτήσεων και των επόμενων τεχνικών διαδικασιών. Η σημασία της νέας διασύνδεσης συνδέεται με τη δυνατότητα αύξησης των ανταλλαγών ηλεκτρικής ενέργειας μεταξύ της ελληνικής και της ιταλικής αγοράς, ενισχύοντας την πρόσβαση σε διαφορετικές πηγές παραγωγής και δημιουργώντας πρόσθετες επιλογές για την αξιοποίηση της ενέργειας που παράγεται στην Ελλάδα. Η επίδρασή της στις τιμές θα εξαρτηθεί από τις συνθήκες προσφοράς και ζήτησης στις δύο αγορές, καθώς και από την πραγματική διαθεσιμότητα μεταφορικής δυναμικότητας μετά την ολοκλήρωση του έργου.
Αποθήκευση ενέργειας και αυξανόμενες ανάγκες για ηλεκτρισμό
Στον ευρωπαϊκό σχεδιασμό εντάσσονται επίσης η αποθήκευση ενέργειας και η διαχείριση της ζήτησης, που μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη αξιοποίηση της παραγωγής από ανανεώσιμες πηγές και στη μείωση των πιέσεων κατά τις ώρες υψηλής κατανάλωσης. Οι μπαταρίες επιτρέπουν την αποθήκευση ηλεκτρικής ενέργειας όταν υπάρχει αυξημένη παραγωγή και τη διάθεσή της σε μεταγενέστερο χρόνο, περιορίζοντας υπό συγκεκριμένες συνθήκες την ανάγκη ενεργοποίησης ακριβότερων μονάδων.
Η ανάγκη ενίσχυσης των υποδομών γίνεται ακόμη μεγαλύτερη ενόψει της προβλεπόμενης αύξησης της κατανάλωσης ηλεκτρικής ενέργειας στην Ευρώπη. Στο ευρωπαϊκό σχέδιο δράσης για τον εξηλεκτρισμό, που παρουσιάστηκε τον Ιούλιο του 2026, η Επιτροπή έχει θέσει ως ενδεικτικό στόχο την αύξηση του μεριδίου της ηλεκτρικής ενέργειας στην τελική ενεργειακή κατανάλωση από περίπου 23% σήμερα σε 46% έως το 2040, με την οριστικοποίησή του να εξαρτάται από την προβλεπόμενη αξιολόγηση επιπτώσεων.
Πότε μπορεί να φανεί διαφορά στους λογαριασμούς
Η ενίσχυση των διασυνδέσεων μπορεί να δημιουργήσει προϋποθέσεις για συγκράτηση του κόστους στη χονδρεμπορική αγορά, ωστόσο η κατασκευή νέων υποδομών δεν συνεπάγεται αυτόματα χαμηλότερους λογαριασμούς για τους καταναλωτές. Η τελική τιμή του ηλεκτρικού ρεύματος διαμορφώνεται από περισσότερους παράγοντες, καθώς πέρα από το κόστος προμήθειας περιλαμβάνει ρυθμιζόμενες χρεώσεις, φόρους και επιβαρύνσεις, ενώ σημαντικό ρόλο παίζουν οι όροι του τιμολογίου που έχει επιλέξει κάθε νοικοκυριό ή επιχείρηση. Στο ίδιο πλαίσιο, εντάσσεται και η παράμετρος του κόστους των ίδιων των επενδύσεων. Η ανάπτυξη και η αναβάθμιση των ηλεκτρικών δικτύων απαιτούν σημαντικά κεφάλαια, μέρος των οποίων μπορεί να ανακτηθεί μέσω των χρεώσεων χρήσης των υποδομών.
Η υπουργική συνάντηση της CESEC στο Ζάγκρεμπ κατέληξε σε κοινές κατευθύνσεις για την επιτάχυνση των ενεργειακών έργων και τη βελτίωση της λειτουργίας των περιφερειακών αγορών, χωρίς να συνοδεύεται από συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα αποκλιμάκωσης των τιμών ηλεκτρικής ενέργειας στην Ελλάδα.
Πάντως, η εικόνα των έργων δείχνει, πάντως, ότι οι παρεμβάσεις που σχεδιάζονται σήμερα δεν θα αποδώσουν όλες στον ίδιο χρόνο. Ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή επιδιώκει την καλύτερη αξιοποίηση των υφιστάμενων δικτύων για την αντιμετώπιση των σημερινών περιορισμών, σημαντικές νέες υποδομές, όπως η δεύτερη διασύνδεση Ελλάδας – Ιταλίας, έχουν ορίζοντα ολοκλήρωσης που φτάνει έως το 2033. Αυτό σημαίνει ότι η αντιμετώπιση των σημερινών αποκλίσεων στις τιμές θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τις δυνατότητες των δικτύων που ήδη λειτουργούν, αρκετά πριν τεθούν σε λειτουργία οι νέοι ηλεκτρικοί διάδρομοι.
