Μία από τις πλέον αντισυμβατικές πολιτικές διαδρομές της Μεταπολίτευσης ολοκληρώθηκε με τον θάνατο του Στέφανου Μάνου, στο 87ο έτος της ηλικίας του.
Υπουργός σε κυβερνήσεις της Νέας Δημοκρατίας, διεκδικητής της ηγεσίας της, διαγραφείς από το κόμμα, ιδρυτής των Φιλελευθέρων, συνεργαζόμενος αργότερα με το ΠΑΣΟΚ και συνιδρυτής της Δράσης, ο Στέφανος Μάνος ακολούθησε μία πορεία που δεν χωρούσε εύκολα στα παραδοσιακά κομματικά όρια.
Η διαγραφή του από τη Νέα Δημοκρατία το 1998 υπήρξε η μεγάλη καμπή αυτής της διαδρομής. Δεν σήμανε μόνο το τέλος μιας σχέσης που είχε αρχίσει το 1977, αλλά και την αφετηρία μιας μακράς προσπάθειας για τη δημιουργία αυτόνομης φιλελεύθερης πολιτικής έκφρασης στην Ελλάδα.
Η ρήξη με τη ΝΔ και τον Κώστα Καραμανλή
Ο Στέφανος Μάνος εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής Β΄ Αθηνών με τη Νέα Δημοκρατία το 1977 και ανέλαβε αμέσως κυβερνητικά καθήκοντα. Στις επόμενες δεκαετίες πέρασε από σημαντικά υπουργεία, ενώ στις κυβερνήσεις του Κωνσταντίνου Μητσοτάκη διετέλεσε υπουργός Περιβάλλοντος, Χωροταξίας και Δημοσίων Έργων, Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών.
Διεκδίκησε δύο φορές την προεδρία της Νέας Δημοκρατίας, το 1993 και το 1997, χωρίς να επικρατήσει. Η σχέση του με το κόμμα έφτασε σε οριστική ρήξη στις 3 Φεβρουαρίου 1998, λιγότερο από έναν χρόνο μετά την εκλογή του Κώστα Καραμανλή στην ηγεσία.
Αφορμή αποτέλεσε η διαφοροποίησή του από την κομματική γραμμή κατά την ψηφοφορία τροπολογίας της κυβέρνησης του ΠΑΣΟΚ για τις ΔΕΚΟ, την οποία είχε εισηγηθεί ο τότε υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών, Γιάννος Παπαντωνίου. Ο Μάνος παραπέμφθηκε στο πειθαρχικό όργανο και διαγράφηκε μαζί με άλλα κορυφαία στελέχη της παράταξης. Η συγκεκριμένη ημερομηνία έμεινε στην ιστορία ως μία από τις πρώτες μεγάλες εσωκομματικές εκκαθαρίσεις της νέας τότε ηγεσίας της ΝΔ.
Οι Φιλελεύθεροι και ο «μαινόμενος ταύρος»
Τον Απρίλιο του 1999 ο Στέφανος Μάνος ίδρυσε το κόμμα των Φιλελευθέρων, επιλέγοντας ως έμβλημα τον «μαινόμενο ταύρο». Στόχος του ήταν να αποκτήσουν αυτόνομη πολιτική εκπροσώπηση οι ιδέες για μικρότερο κράτος, απελευθέρωση της οικονομίας, περιορισμό της γραφειοκρατίας και εκτεταμένες μεταρρυθμίσεις.
Στις ευρωεκλογές του Ιουνίου 1999 οι Φιλελεύθεροι έλαβαν 1,62%, χωρίς να εκλέξουν ευρωβουλευτή. Παρά τη διαγραφή του, πάντως, οι γέφυρες με τη Νέα Δημοκρατία δεν είχαν καταστραφεί ολοκληρωτικά. Στις εθνικές εκλογές του 2000 τα δύο κόμματα συνεργάστηκαν και ο Στέφανος Μάνος επέστρεψε στη Βουλή μέσα από το ψηφοδέλτιο της ΝΔ.
Το 2002 ανέστειλε τη λειτουργία των Φιλελευθέρων, επικαλούμενος κυρίως την αδυναμία εξασφάλισης των απαραίτητων οικονομικών πόρων. Το εγχείρημα δεν είχε αποκτήσει την εκλογική δύναμη που προσδοκούσε, αλλά είχε ήδη καταγράψει την πρώτη απόπειρα συγκρότησης ενός αμιγώς φιλελεύθερου πόλου έξω από τη Νέα Δημοκρατία.
Η έκπληξη της συνεργασίας με το ΠΑΣΟΚ
Η επόμενη πολιτική του κίνηση προκάλεσε ακόμη μεγαλύτερη αίσθηση. Το 2004 ανταποκρίθηκε στο άνοιγμα του Γιώργου Παπανδρέου και συμμετείχε, ως ανεξάρτητος συνεργαζόμενος, στο ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ.
Τοποθετήθηκε στην τρίτη και εκλόγιμη θέση, πίσω από την Άννα Διαμαντοπούλου και τη Μαρία Δαμανάκη, και εξελέγη βουλευτής. Στο ίδιο ψηφοδέλτιο συμμετείχαν, μεταξύ άλλων, ο Μίμης Ανδρουλάκης και ο Ανδρέας Ανδριανόπουλος.
Ο Στέφανος Μάνος δεν εντάχθηκε οργανικά στο ΠΑΣΟΚ. Η συνεργασία του είχε τον χαρακτήρα μιας ευρύτερης πολιτικής συμμαχίας, σε μία περίοδο κατά την οποία ο Γιώργος Παπανδρέου επιχειρούσε να σηματοδοτήσει άνοιγμα προς μεταρρυθμιστικές και φιλελεύθερες προσωπικότητες πέρα από τα παραδοσιακά όρια του κόμματος.
Η παρουσία ενός πρώην υπουργού της ΝΔ στο ψηφοδέλτιο του ΠΑΣΟΚ προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και στις δύο πλευρές. Για τον ίδιο τον Μάνο, όμως, αποτελούσε συνέχεια της αντίληψης ότι οι μεταρρυθμίσεις και οι πολιτικές συνεργασίες έπρεπε να προηγούνται της κομματικής ταυτότητας.
Η επιστροφή με τη Δράση
Το 2009 ο Στέφανος Μάνος επιχείρησε ξανά να συγκροτήσει αυτόνομο φιλελεύθερο φορέα. Μαζί με τον Βασίλη Κοντογιαννόπουλο και τον Γιάννη Μπουτάρη ίδρυσε τη Δράση, με κεντρικούς άξονες τη μείωση του μεγέθους του κράτους, την αξιολόγηση στον δημόσιο τομέα, την απλοποίηση της φορολογίας και τον σαφή ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας.
Η Δράση συμμετείχε στις ευρωεκλογές του 2009 με επικεφαλής τον ίδιο, ενώ το 2012 συνεργάστηκε αρχικά με τη Φιλελεύθερη Συμμαχία και στη συνέχεια με τη «Δημιουργία, ξανά!» του Θάνου Τζήμερου. Τα σχήματα αυτά δεν κατόρθωσαν να περάσουν το όριο εισόδου στη Βουλή και τον Ιούνιο του 2012 ο Στέφανος Μάνος αποχώρησε από την ηγεσία της Δράσης.
Η πολιτική του παρουσία, ωστόσο, δεν σταμάτησε. Παρέμεινε ενεργός στον δημόσιο διάλογο, σχολιάζοντας τις εξελίξεις και επιμένοντας στις ίδιες βασικές θέσεις που υπερασπιζόταν επί δεκαετίες: λιγότερη γραφειοκρατία, αποτελεσματικότερο κράτος και μεταρρυθμίσεις χωρίς υπολογισμό του πολιτικού κόστους.
Από τη Νέα Δημοκρατία στους Φιλελεύθερους, από το ψηφοδέλτιο Επικρατείας του ΠΑΣΟΚ στη Δράση, ο Στέφανος Μάνος δεν άλλαζε τόσο ιδέες όσο πολιτικές στέγες. Αυτή η επιμονή στη δική του εκδοχή του φιλελευθερισμού τον έφερε επανειλημμένα σε σύγκρουση με τις κομματικές ηγεσίες, αλλά ταυτόχρονα διαμόρφωσε τη διακριτή θέση του στην πολιτική ιστορία της Μεταπολίτευσης.