Μήνυμα κατά της πόλωσης και το διχασμού, αλλά και κατά των «μονοδρόμων» που επιβάλλουν οικονομικά συμφέροντα, έστειλε ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνταντίνος Τασούλας, κατά την ομιλία του στο συνέδριο του Economist με θέμα «Πρόοδος σε μια εποχή αναταραχών: Γεωπολιτική – Ανάπτυξη – Τεχνολογία». υπογραμμίζοντας πως «η δημοκρατία ζει από τη διαφωνία».
«Δεν μάς ζητάει να σκεφτόμαστε όλοι το ίδιο», σημείωσε για τη Δημοκρατία ο πρώτος πολίτης της χώρας και τόνισε: «Η ομοφωνία, άλλωστε, είναι πειρασμός των αυταρχικών καθεστώτων και όχι αρετή της δημοκρατίας».
Ο Κωνσταντίνος Τασούλας προειδοποίησε για τον κίνδυνο οπισθοχώρησης της Δημοκρατίας και επικράτησης του αυταρχισμού. «Καμία δημοκρατία δεν στέκεται όρθια χωρίς μια ζωντανή, ελεύθερη και θεμελιωμένη σε αρχές, δημόσια σφαίρα», υπογράμμισε.
«Η κοινωνία κατακερματίζεται σε υποσύνολα που δεν μιλούν πια μεταξύ τους» σημείωσε. «Καθένας, ακούει μόνο την ηχώ των ομοϊδεατών του και την εκλαμβάνει για τη φωνή ολόκληρου του κόσμου», πρόσθεσε και σημείωσε ότι το αποτέλεσμα είναι η εξουσία να μη λαμβάνει πλέον εγκαίρως τις προειδοποιήσεις για ζητήματα όπως οι κοινωνικές ανισότητες, η καταστρατήγηση των δικαιωμάτων και η προστασία του περιβάλλοντος.
Παράλληλα, άσκησε κριτική στην «επικυριαρχία ενός διεθνούς χρηματοοικονομικού πλέγματος, που επιβάλλει σε κάθε χώρα αυτοματισμούς, οι οποίοι λειτουργούν ανεξάρτητα από τον πολιτικό διάλογο».
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπογράμμισε ότι «καλλιεργείται έτσι η πιο επικίνδυνη εντύπωση για μια δημοκρατία: ότι η όποια πολιτική συζήτηση και αντιδικία, είναι στο τέλος, μάταιη· ότι η πολιτική που θα εφαρμοστεί είναι ούτως ή άλλως καθορισμένη και προδιαγεγραμμένη». Σε αυτή την περίπτωση, συμπλήρωσε, η πολιτική «καταντά παρακολούθημα της οικονομίας».
Ολοκληρώνοντας την ομιλία του, προασπίστηκε την ελευθερία της γνώμης, λέγοντας πως όποιος την περιορίζει «τυφλώνει την ίδια την κοινωνία απέναντι στις ευκαιρίες και τους κινδύνους της, και την οδηγεί, αργά ή γρήγορα, στην παρακμή».
Η ομιλία του Προέδρου της Δημοκρατίας:
«Κυρίες και κύριοι,
Είναι δύσκολο να φέρουμε στο μυαλό μας μια στιγμή στην ιστορία της ανθρωπότητας όπου η δημοκρατία βρισκόταν σε νηνεμία.
Είναι ένα πολίτευμα που συνυφαίνεται αξεδιάλυτα με τη λέξη κρίση. Αυτό το θαυμαστό πολίτευμα, που έρχεται σε εμάς από τον Κλεισθένη, διέσχισε αιώνες χωρίς ποτέ να γνωρίσει γαλήνη. Στη διαρκή δοκιμασία του, όμως, κρύβεται η αξία και η δύναμή του. Στο ότι κάθε φορά υπερβαίνει τα εμπόδια και δεν καταρρέει μπροστά στις δυσκολίες.
Έχει ιστορία αιώνων, λοιπόν, η δημοκρατία αλλά χρειάζεται σύγχρονη θωράκιση, γιατί οι προκλήσεις είναι σύγχρονες και τις νιώθουμε πρωτόγνωρες· είναι προκλήσεις, όμως, που αλλάζουν μορφή, μα ποτέ ουσία.
Η σύγχρονη δημοκρατία μοιάζει με την αρχαία αθηναϊκή δημοκρατία πολύ περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε. Όχι μόνο στις αρετές της, αλλά και στις αδυναμίες της. Συχνά φέρεται άδικα σε εκείνους που της προσφέρουν τα περισσότερα. Προσέφερε στον Σωκράτη το κώνειο. Εξόρισε τον Θεμιστοκλή και τον Αριστείδη. Καθαίρεσε τον Περικλή. Πολύ αργότερα, φυλάκισε τον Κολοκοτρώνη. Δολοφόνησε τον Καποδίστρια. Καταψήφισε τον Ελευθέριο Βενιζέλο και τόσα ακόμη.
Αυτή η αδικία είναι το τίμημα της ελευθερίας. Της ελευθερίας να αποφασίζουν οι πολλοί. Ένα αυταρχικό καθεστώς δεν θα είχε καταδικάσει τον Σωκράτη γιατί δεν θα του είχε επιτρέψει ποτέ να μιλήσει ελεύθερα. Η δημοκρατία ρισκάρει την αδικία ακριβώς επειδή δίνει στον καθένα το δικαίωμα της κρίσης και της κριτικής. Είναι ο ίδιος αέρας της ελευθερίας που άλλοτε αδικεί κι άλλοτε δικαιώνει. Και αυτό είναι το μεγαλείο της.
Όμως η διαφωνία δεν σημαίνει διχασμός. Η δημοκρατία ζει από τη διαφωνία. Δεν μάς ζητάει να σκεφτόμαστε όλοι το ίδιο. Η ομοφωνία, άλλωστε, είναι πειρασμός των αυταρχικών καθεστώτων και όχι αρετή της δημοκρατίας. Το πραγματικά δύσκολο, το πραγματικά δημοκρατικό, είναι να συνυπάρχει το θάρρος να διαφωνούμε και η βούληση να παραμείνουμε ενωμένοι.
Σήμερα μάς ανησυχεί ιδιαίτερα το γεγονός ότι οι πολίτες γυρίζουν την πλάτη τους στα κοινά. Συζητάμε για την αποχή και την απάθεια, για τους πολίτες που αποστρέφονται τις συλλογικές διαδικασίες. Όπως η αλήθεια, όπως η κρίση, και η απάθεια είναι ελληνική λέξη. Η αλήθεια όμως είναι ότι ο κόσμος απείχε από την πολιτική και στην αρχαιότητα. Στην εποχή του Περικλή, η Πνύκα δεν χωρούσε πάνω από έξι χιλιάδες πολίτες σε σύνολο σαράντα με σαράντα πέντε χιλιάδων. Τότε δεν υπήρχε αντιπροσωπευτική δημοκρατία. Η δημοκρατία ήταν άμεση. Μόλις ένα ποσοστό, δηλαδή, μπορούσε εκ των πραγμάτων να συμμετάσχει στην άμεση δημοκρατία. Ο Αριστοφάνης περιγράφει τους Σκύθες δούλους να κυνηγούν τους αργόσχολους στην Αγορά με το «μεμιλτωμένον σχοινίον», βαμμένο κόκκινο για να λερώνει όποιον ακουμπούσε, ώστε να τους αναγκάσουν ν’ ανέβουν στην Πνύκα. Κι αργότερα, χρειάστηκε να δίνουν τρεις οβολούς μεροκάματο ως κίνητρο σε όσους συμμετείχαν. Η κρίση της συμμετοχής, βλέπετε, δεν είναι φαινόμενο της εποχής μας.
Υπάρχει όμως μια διάσταση της σημερινής κρίσης που είναι, πράγματι, καινούρια. Γιατί αν η αποχή και η δυσπιστία συντρόφευαν πάντα τη δημοκρατία, στις μέρες μας αμφισβητείται και κάτι που για δεκαετίες θεωρήσαμε κατακτημένο.
Κυρίες και κύριοι,
Δεν είναι λίγοι εκείνοι σήμερα που πιστεύουν πως τα αυταρχικά καθεστώτα είναι, στην πράξη, πιο αποτελεσματικά. Κι αυτό είναι, εν μέρει, και δικό μας λάθος. Γιατί τη δεκαετία του 1990, μετά την πτώση του υπαρκτού σοσιαλισμού, πιστέψαμε ότι φτάσαμε στο τέλος της ιστορίας· πιστέψαμε πως η δημοκρατία θα επικρατήσει οριστικά και πως η εποχή που ανοιγόταν μπροστά μας θα είναι τελείως διαφορετική.
Στον παγκοσμιοποιημένο κόσμο που ζούμε η δημοκρατία έχει γίνει ζήτημα διεθνούς γεωπολιτικού συσχετισμού. Πολλοί αναλυτές εκτιμούν ότι το μέλλον της δημοκρατίας θα κριθεί, σε μεγάλο βαθμό, στην Ινδία. Δηλαδή στο αν η χώρα που σύντομα θα ξεπεράσει σε πληθυσμό το ενάμισι δισεκατομμύριο ανθρώπους θα συνεχίσει να ακολουθεί το δυτικό πρότυπο δημοκρατίας.
Σήμερα ολοένα και αυξάνεται ο αριθμός των ανθρώπων στον πλανήτη που ζουν υπό αυταρχικά καθεστώτα.
Κι αυτή η οπισθοχώρηση σπάνια έρχεται με την κατάργηση των εκλογών. Έρχεται πιο ύπουλα: διαβρώνοντας σιωπηλά τις προϋποθέσεις χωρίς τις οποίες η δημοκρατία δεν μπορεί να αναπνεύσει. Και η πρώτη απ’ αυτές είναι η δημόσια σφαίρα, ο χώρος όπου οι πολίτες ενημερώνονται, συζητούν και διαμορφώνουν άποψη.
Γιατί καμία δημοκρατία δεν στέκεται όρθια χωρίς μια ζωντανή, ελεύθερη και θεμελιωμένη σε αρχές, δημόσια σφαίρα.
Ο Γιούργκεν Χάμπερμας περιέγραψε τη δημοκρατία σαν ένα σύστημα δύο πόλων. Στο κέντρο βρίσκονται οι θεσμοί που νομοθετούν και κυβερνούν. Εκτίθενται, όμως, στον κίνδυνο να αιχμαλωτιστούν από ισχυρά συμφέροντα. Ως αντίβαρο, περιφερειακά του κέντρου, υπάρχει η δημόσια σφαίρα. Συγκροτείται από την κοινή γνώμη, τις πρωτοβουλίες των πολιτών, την ελεύθερη και ερευνητική δημοσιογραφία, ακόμη και την πολιτική ανυπακοή. Αυτή η περιφέρεια φέρνει στην επιφάνεια ό,τι το κέντρο αγνοεί: τις κοινωνικές ανισότητες, την καταστρατήγηση των δικαιωμάτων, την προστασία του περιβάλλοντος. Είναι το σύστημα έγκαιρης προειδοποίησης της δημοκρατίας.
Τα τελευταία δεκαπέντε με είκοσι χρόνια, όμως, αυτή η ισορροπία έχει ανατραπεί. Η περιφέρεια δεν ελέγχει πια το κέντρο· δηλητηριασμένη, χάνει τους αισθητήρες της, κι η δημοκρατία παύει να αντιλαμβάνεται τι την απειλεί.
Η δημόσια σφαίρα μολύνεται από μηχανισμούς που, εκ πρώτης όψεως, μοιάζουν να υπηρετούν την ελευθερία της γνώμης και τον διάλογο, μα στην πραγματικότητα λειτουργούν ως πολλαπλασιαστές της πόλωσης, της σύγκρουσης και της τοξικότητας. Συχνά δε, αξιοποιούνται, συνειδητά, ως εργαλεία σύγχυσης από όσους επιδιώκουν να καταστήσουν κοινωνίες και χώρες ολόκληρες ακυβέρνητες, βυθισμένες στην αστάθεια και την αναστάτωση.
Αποτέλεσμα αυτού είναι να έχει πληγεί το έδαφος πάνω στο οποίο κάποτε συμφωνούσαμε για το τι είναι αληθές. Τα γεγονότα σχετικοποιούνται εκ του πονηρού. Και ο καθένας χτίζει τη δική του αυθαίρετη αλήθεια, κομμένη στα μέτρα του συμφέροντός του. Έτσι, η κοινωνία κατακερματίζεται σε υποσύνολα που δεν μιλούν πια μεταξύ τους. Καθένας, ακούει μόνο την ηχώ των ομοϊδεατών του και την εκλαμβάνει για τη φωνή ολόκληρου του κόσμου.
Σε όλα αυτά προστίθεται και η επικυριαρχία ενός διεθνούς χρηματοοικονομικού πλέγματος, που επιβάλλει σε κάθε χώρα αυτοματισμούς, οι οποίοι λειτουργούν ανεξάρτητα από τον πολιτικό διάλογο. Καλλιεργείται έτσι η πιο επικίνδυνη εντύπωση για μια δημοκρατία: ότι η όποια πολιτική συζήτηση και αντιδικία, είναι στο τέλος, μάταιη· ότι η πολιτική που θα εφαρμοστεί είναι ούτως ή άλλως καθορισμένη και προδιαγεγραμμένη. Κι η πολιτική, τότε, καταντά παρακολούθημα της οικονομίας.
Κυρίες και κύριοι,
Στον πυρήνα της δημοκρατίας βρίσκεται μια βαθιά φιλοσοφική αλήθεια: ότι η πραγματικότητα είναι τόσο σύνθετη, ώστε κανένας μόνος του δεν μπορεί να την κατέχει ολόκληρη, να τη γνωρίζει πλήρως και αντικειμενικά. Γι’ αυτό ακριβώς η ελευθερία της γνώμης είναι ο μόνος τρόπος για να συνθέτει μια κοινωνία τις μερικές αλήθειες των πολλών σε μια πληρέστερη εικόνα του κόσμου, και να αποφασίζει σοφότερα.
Εδώ κρύβεται και η απάντηση σε όσους σήμερα θαμπώνονται από την υποσχόμενη αποτελεσματικότητα των αυταρχικών καθεστώτων.
Γιατί όποιος περιορίζει την ελευθερία της γνώμης, τυφλώνει την ίδια την κοινωνία απέναντι στις ευκαιρίες και τους κινδύνους της, και την οδηγεί, αργά ή γρήγορα, στην παρακμή. Οι ολιγαρχίες και οι απολυταρχίες μοιάζουν στιβαρές· στερημένες όμως από εκείνον τον αέρα της ελευθερίας, τον ίδιο που άλλοτε αδικεί κι άλλοτε δικαιώνει, καταλήγουν αναπόφευκτα σε αδιέξοδα και εθνικές κρίσεις.
Η δημοκρατία, αντίθετα, ακριβώς επειδή ακούει τους πολλούς, παραμένει το μόνο πολίτευμα που εγγυάται την πρόοδο. Παραμένει, ακόμη και σήμερα, η ισχυρότερη εγγύηση για την ασφάλεια και την ευημερία μας. Αυτό είναι το βαθύ, το διαχρονικό νόημα αυτής της αθάνατης αρχαιοελληνικής εφεύρεσης, της δημοκρατίας.
Συγχαίρω τον Economist για τη διοργάνωση και εύχομαι γόνιμες συζητήσεις στο συνέδριό σας.
Σας ευχαριστώ»