Η Αθήνα διεθνοποιεί την αντιπαράθεση με την Άγκυρα μετά την επικύρωση του τουρκολιβυκού μνημονίου – Η αλλαγή στάσης της ανατολικής Λιβύης, η αντίδραση της Τουρκίας, ο ρόλος της Αιγύπτου και το κρίσιμο ερώτημα: Πώς θα μετατραπεί η διπλωματική κινητοποίηση σε ουσιαστικό αποτέλεσμα;
Με έναν χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου στα χέρια, ο Κυριάκος Μητσοτάκης επέλεξε το βήμα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ για να αμφισβητήσει ευθέως το τουρκολιβυκό μνημόνιο και να αναδείξει τις ελληνικές θέσεις ενώπιον της διεθνούς κοινότητας.
Η παρέμβαση του πρωθυπουργού, την Πέμπτη 29 Οκτωβρίου, δεν αποτέλεσε μια μεμονωμένη διπλωματική κίνηση. Ήταν η κορύφωση μιας σειράς πρωτοβουλιών που ανέλαβε η Αθήνα μετά την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, να εγκρίνει τη συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης που είχε υπογραφεί με την Τουρκία το 2019.
Η ελληνική κυβέρνηση επιδιώκει να καταστήσει σαφές ότι η συμφωνία δεν μπορεί να παράγει έννομα αποτελέσματα εις βάρος των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας. Ωστόσο, πέρα από τη διεθνή προβολή των ελληνικών επιχειρημάτων, ανακύπτει πλέον ένα ουσιαστικό ζήτημα, ποια είναι η επόμενη διπλωματική κίνηση και πώς μπορεί η Αθήνα να αποτρέψει την έμπρακτη εφαρμογή του τουρκολιβυκού μνημονίου;
Ο χάρτης που παρουσίασε ο Μητσοτάκης – Το μήνυμα στην Άγκυρα
Η επιχειρηματολογία του πρωθυπουργού στηρίχθηκε σε μια βασική αρχή του Διεθνούς Δικαίου της Θάλασσας, ότι τα νησιά έχουν δικαιώματα σε θαλάσσιες ζώνες και ότι μια συμφωνία δύο κρατών δεν μπορεί να καταργεί τα δικαιώματα τρίτων.
Παρουσιάζοντας τον χάρτη, ο Κυριάκος Μητσοτάκης αναφέρθηκε στην Κρήτη, τη Ρόδο, την Κάρπαθο και την Κάσο, υπογραμμίζοντας ότι πρόκειται για κατοικημένα ελληνικά νησιά, των οποίων η ύπαρξη και τα δικαιώματα παραγνωρίζονται από την τουρκολιβυκή οριοθέτηση.
Ο πρωθυπουργός χαρακτήρισε το μνημόνιο παράνομο και αυθαίρετο, τονίζοντας ότι η Ελλάδα και η Λιβύη διαθέτουν αντικείμενες ακτές και μπορούν να προχωρήσουν σε συμφωνία οριοθέτησης με βάση το Διεθνές Δίκαιο.
Αντίθετα, αμφισβήτησε τη δυνατότητα της Τουρκίας και της Λιβύης να χαράσσουν μεταξύ τους τη συγκεκριμένη διαγώνια θαλάσσια γραμμή, παρακάμπτοντας τα ελληνικά νησιά.
Η τοποθέτηση είχε σαφές πολιτικό και διπλωματικό περιεχόμενο. Η Αθήνα επιχείρησε να αναδείξει ότι η αντιπαράθεση δεν αφορά αποκλειστικά μια διμερή διαφορά με την Τουρκία, αλλά την εφαρμογή των κανόνων του Δικαίου της Θάλασσας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η ομιλία πραγματοποιήθηκε στο πλαίσιο της ελληνικής προεδρίας του Συμβουλίου Ασφαλείας, σε συνεδρίαση αφιερωμένη στις αναδυόμενες τεχνολογίες και τη θαλάσσια ασφάλεια.
Η αλλαγή στάσης της Βεγγάζης και το ερώτημα για την ελληνική διπλωματία
Το στοιχείο που περιπλέκει ιδιαίτερα την κατάσταση είναι η μεταστροφή της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης.
Η συγκεκριμένη πλευρά είχε αρχικά αντιταχθεί στο τουρκολιβυκό μνημόνιο, το οποίο υπογράφηκε το 2019 από την κυβέρνηση της Τρίπολης υπό τον Φαγέζ αλ Σάρατζ.
Η απόφαση της 20ής Οκτωβρίου ανατρέπει την προηγούμενη στάση της και δημιουργεί νέα δεδομένα στις σχέσεις της Ελλάδας με τις λιβυκές αρχές.
Η εξέλιξη έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς η Αθήνα είχε επενδύσει στη διατήρηση διαύλων επικοινωνίας τόσο με την Τρίπολη όσο και με την ανατολική Λιβύη, επιδιώκοντας να περιορίσει την τουρκική επιρροή και να διαμορφώσει προϋποθέσεις διαλόγου για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών.
Η αλλαγή στάσης εγείρει επομένως ερωτήματα για τα αποτελέσματα αυτής της πολιτικής.
Είχαν εκτιμήσει εγκαίρως οι ελληνικές διπλωματικές υπηρεσίες ότι η ανατολική Λιβύη θα άλλαζε θέση; Ποιες δεσμεύσεις είχαν διατυπωθεί στις προηγούμενες επαφές και ποιοι παράγοντες επηρέασαν τελικά τη στάση της Βεγγάζης;
Πρόκειται για ερωτήματα που αποκτούν μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι η Τουρκία διατηρεί ισχυρή πολιτική, οικονομική και στρατιωτική παρουσία στη Λιβύη.
Η απάντηση της Τουρκίας στο Συμβούλιο Ασφαλείας
Η παρέμβαση Μητσοτάκη προκάλεσε την αντίδραση του μόνιμου αντιπροσώπου της Τουρκίας στον ΟΗΕ, πρέσβη Αχμέτ Γιλντίζ.
Ο Τούρκος διπλωμάτης υποστήριξε ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας δεν αποτελεί δικαστήριο οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών και ότι η παρουσίαση ενός χάρτη δεν μπορεί να επιλύσει μια διεθνή νομική διαφορά.
Παράλληλα, επανέλαβε την τουρκική θέση ότι το μνημόνιο βρίσκεται σε ισχύ από το 2019 και αμφισβήτησε την άποψη ότι όλα τα νησιά διαθέτουν αυτομάτως πλήρη επήρεια σε κάθε θαλάσσια οριοθέτηση.
Από την πλευρά της, η μόνιμη αντιπρόσωπος της Ελλάδας, πρέσβης Αγλαΐα Μπαλτά, απέρριψε τις τουρκικές αιτιάσεις, επαναλαμβάνοντας ότι το μνημόνιο παραβιάζει τους κανόνες του Δικαίου της Θάλασσας.
Η αντιπαράθεση ανέδειξε και ένα κρίσιμο νομικό ζήτημα, το δικαίωμα ενός νησιού να διαθέτει υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ δεν ταυτίζεται με το ποσοστό επήρειας που μπορεί να του αναγνωριστεί σε μια συγκεκριμένη οριοθέτηση. Ωστόσο, η οριοθέτηση μεταξύ δύο κρατών δεν μπορεί να καταργεί μονομερώς τα δικαιώματα ενός τρίτου.
Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση στο Συμβούλιο Ασφαλείας δεν συνιστά δικαστική κρίση ούτε συνεπάγεται αυτομάτως ακύρωση της συμφωνίας Τουρκίας και Λιβύης.
Οι κινήσεις Γεραπετρίτη – Η επιστολή στον ΟΗΕ και η συμμαχία των έξι
Πριν από την παρέμβαση του πρωθυπουργού είχαν προηγηθεί συγκεκριμένες διπλωματικές πρωτοβουλίες.
Στις 22 Οκτωβρίου, κατόπιν οδηγιών του υπουργού Εξωτερικών Γιώργου Γεραπετρίτη, η Αγλαΐα Μπαλτά απέστειλε επιστολή στον Γενικό Γραμματέα του ΟΗΕ, Αντόνιο Γκουτέρες, παρουσιάζοντας τις ελληνικές αντιρρήσεις για την επικύρωση του μνημονίου.
Ακολούθησε, στις 26 Οκτωβρίου, κοινή δήλωση που εκφώνησε ο Γιώργος Γεραπετρίτης εκ μέρους της Ελλάδας, της Αιγύπτου, της Κύπρου, του Μπαχρέιν, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και της Ευρωπαϊκής Ένωσης.
Η κοινή τοποθέτηση απέρριψε το τουρκολιβυκό μνημόνιο, επισημαίνοντας ότι δεν μπορεί να αποτελέσει νόμιμη βάση για οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών εις βάρος τρίτων κρατών.
Η συμμετοχή της Ευρωπαϊκής Ένωσης και χωρών της περιοχής αποτελεί σημαντικό στοιχείο της ελληνικής διπλωματικής προσπάθειας. Δεν σημαίνει, ωστόσο, ότι έχει εξασφαλιστεί η αποτροπή οποιασδήποτε μελλοντικής ενέργειας από την Τουρκία ή τη Λιβύη.
Η επόμενη κίνηση: Λιβύη, Αίγυπτος και ενεργειακές έρευνες
Μετά τη διεθνοποίηση του ζητήματος, η ελληνική διπλωματία καλείται να διαχειριστεί τρεις συγκεκριμένες προκλήσεις.
Η πρώτη αφορά τη Λιβύη. Η Αθήνα χρειάζεται να διατηρήσει ανοικτούς διαύλους με τις αντίπαλες λιβυκές διοικήσεις, χωρίς να αποδεχθεί τη νομιμότητα του μνημονίου. Το ερώτημα είναι αν υπάρχουν ακόμη ουσιαστικά περιθώρια απευθείας διαπραγματεύσεων για την οριοθέτηση των θαλάσσιων ζωνών Ελλάδας και Λιβύης.
Η δεύτερη αφορά την Αίγυπτο. Η συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ του 2020 αποτελεί βασικό διπλωματικό και νομικό σημείο αναφοράς για την Ελλάδα. Οι συνομιλίες για ενδεχόμενη επέκταση της οριοθέτησης αποκτούν πρόσθετη σημασία μετά τις εξελίξεις στη Λιβύη, χωρίς να υπάρχει μέχρι στιγμής επιβεβαιωμένο χρονοδιάγραμμα νέας συμφωνίας.
Η τρίτη αφορά τις ενεργειακές δραστηριότητες νοτίως της Κρήτης.
Η προετοιμασία σεισμικών ερευνών από την κοινοπραξία Chevron–Helleniq Energy στα ελληνικά θαλάσσια οικόπεδα έχει ιδιαίτερο οικονομικό και γεωπολιτικό ενδιαφέρον.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι έρευνες θα προχωρήσουν σύμφωνα με τον σχεδιασμό. Ωστόσο, η πραγματοποίησή τους θα αποτελέσει σημαντική πρακτική δοκιμασία, καθώς θα φανεί εάν η Τουρκία ή η Λιβύη επιχειρήσουν να προβάλουν αντιρρήσεις ή να παρεμποδίσουν δραστηριότητες.
Παράλληλα, η Αθήνα διατηρεί τη δυνατότητα αξιοποίησης των ευρωπαϊκών θεσμών και των διπλωματικών σχέσεων της ΕΕ με την Τουρκία και τη Λιβύη. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης έχει ήδη αναφερθεί στη σημασία των ευρωπαϊκών χρηματοδοτικών και πολιτικών διαδικασιών ως μέσων διπλωματικής επιρροής.
Από τον χάρτη στις πράξεις – Το πραγματικό διακύβευμα
Η παρέμβαση Μητσοτάκη στον ΟΗΕ πέτυχε να μεταφέρει το ελληνικό επιχείρημα σε ένα από τα σημαντικότερα διεθνή διπλωματικά βήματα. Η κυβέρνηση μπορεί να επικαλεστεί επίσης την κοινή δήλωση με την ΕΕ και τις πέντε χώρες ως αποτέλεσμα συντονισμένης κινητοποίησης.
Από την άλλη πλευρά, η πρόσφατη αλλαγή στάσης της ανατολικής Λιβύης δείχνει ότι οι περιφερειακές ισορροπίες παραμένουν ρευστές και ότι η ελληνική διπλωματία δεν έχει καταφέρει να αποτρέψει όλες τις εξελίξεις που επιδιώκει η Άγκυρα.
Το επόμενο διάστημα θα κριθεί από το εάν η Αθήνα μπορέσει να διατηρήσει και να διευρύνει τις διεθνείς συμμαχίες της, να επαναφέρει ουσιαστικά τη συζήτηση οριοθέτησης με τη Λιβύη και να διασφαλίσει την ομαλή εξέλιξη των ενεργειακών δραστηριοτήτων στις περιοχές ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
Διότι ένας χάρτης μπορεί να αποτυπώσει με σαφήνεια τις ελληνικές θέσεις, αλλά δεν αρκεί από μόνος του για να αλλάξει τους γεωπολιτικούς συσχετισμούς.
Το κρίσιμο ζήτημα για την κυβέρνηση δεν είναι πλέον μόνο να εξηγήσει στη διεθνή κοινότητα γιατί απορρίπτει το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Είναι να αποδείξει, με συγκεκριμένες διπλωματικές και πολιτικές κινήσεις, ότι μπορεί να αποτρέψει την εφαρμογή του εις βάρος των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.
