Από την Επίδαυρο και την Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου έως τη Μεταπολίτευση και το Σύνταγμα του 1975, η συνταγματική ιστορία της Ελλάδας είναι στην πραγματικότητα η ίδια η πολιτική ιστορία του ελληνικού κράτους.
Η ιστορία των ελληνικών Συνταγμάτων δεν είναι μια στεγνή ακολουθία νομικών κειμένων. Είναι μια ιστορία συγκρούσεων, επαναστάσεων, πραξικοπημάτων, βασιλιάδων, στρατιωτικών κινημάτων, εθνικών κρίσεων και δημοκρατικών κατακτήσεων.
Κάθε ελληνικό Σύνταγμα γεννήθηκε μέσα στις συνθήκες της εποχής του. Και σχεδόν κάθε μεγάλη συνταγματική αλλαγή ήρθε όταν η κοινωνία απαίτησε περισσότερη ελευθερία, περισσότερη αντιπροσώπευση και μεγαλύτερο έλεγχο της εξουσίας.
1822: Το πρώτο Σύνταγμα μέσα στην Επανάσταση
Η αφετηρία βρίσκεται στην Επίδαυρο.
Την 1η Ιανουαρίου 1822, ενώ η Ελληνική Επανάσταση βρισκόταν ακόμη σε εξέλιξη, η Α΄ Εθνοσυνέλευση ψήφισε το «Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος».
Ήταν το πρώτο Σύνταγμα της επαναστατημένης Ελλάδας και ένα κείμενο με έντονα φιλελεύθερα χαρακτηριστικά, επηρεασμένο από τις ιδέες του Διαφωτισμού και τις μεγάλες επαναστάσεις της εποχής.
Ακολούθησαν το Σύνταγμα του Άστρους το 1823 και το ιδιαίτερα προοδευτικό Πολιτικό Σύνταγμα της Ελλάδος της Τροιζήνας το 1827.
Οι Έλληνες, δηλαδή, πριν ακόμη αποκτήσουν πλήρως οργανωμένο ανεξάρτητο κράτος, επιχειρούσαν να καθορίσουν με κανόνες τον τρόπο άσκησης της εξουσίας.
Και αυτό έχει τη δική του τεράστια ιστορική σημασία.
Ο Όθωνας και η Ελλάδα χωρίς Σύνταγμα
Μετά την ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, όμως, η πορεία αυτή ανακόπηκε.
Ο Όθωνας έφθασε στην Ελλάδα το 1833 και κυβέρνησε αρχικά χωρίς Σύνταγμα. Η χώρα είχε αποκτήσει βασιλιά, κυβέρνηση και κρατικούς μηχανισμούς, αλλά όχι συνταγματικά κατοχυρωμένο αντιπροσωπευτικό πολίτευμα.
Η δυσαρέσκεια μεγάλωνε.
Και τελικά ξέσπασε τη νύχτα της 3ης Σεπτεμβρίου 1843.
3η Σεπτεμβρίου 1843: «Ζήτω το Σύνταγμα»
Η ημερομηνία αυτή αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους σταθμούς της νεότερης ελληνικής πολιτικής ιστορίας.
Ο στρατηγός Δημήτριος Καλλέργης, με στρατιωτικές δυνάμεις και τη συμμετοχή πολιτών, κινήθηκε προς τα Ανάκτορα. Κεντρικό πολιτικό πρόσωπο του κινήματος ήταν ο Ιωάννης Μακρυγιάννης.
Το αίτημα ήταν σαφές:
Σύνταγμα.
Ο Όθωνας αναγκάστηκε να υποχωρήσει και να δεχθεί τη σύγκληση Εθνοσυνέλευσης.
Το Σύνταγμα του 1844 μετέτρεψε την απόλυτη μοναρχία σε συνταγματική μοναρχία. Δεν εγκαθίδρυσε βεβαίως τη δημοκρατία όπως την αντιλαμβανόμαστε σήμερα. Υπήρξε όμως μια καθοριστική μεταβολή: ο μονάρχης δεν μπορούσε πλέον να κυβερνά χωρίς συνταγματικούς περιορισμούς.
Η πλατεία μπροστά από τα Ανάκτορα πήρε το όνομα που διατηρεί μέχρι σήμερα:
Πλατεία Συντάγματος.
Κάθε φορά λοιπόν που λέμε «πάμε στο Σύνταγμα», χρησιμοποιούμε ένα τοπωνύμιο που αποτελεί ζωντανή υπενθύμιση μιας πολιτικής εξέγερσης του 1843.
1864: Μια νέα εποχή
Η έξωση του Όθωνα το 1862 άνοιξε έναν νέο κύκλο.
Με τον Γεώργιο Α΄ στον θρόνο ψηφίστηκε το Σύνταγμα του 1864, το οποίο καθιέρωσε τη βασιλευόμενη δημοκρατία και διακήρυξε μια θεμελιώδη αρχή:
Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από το Έθνος.
Η Γερουσία καταργήθηκε και το πολιτικό σύστημα απέκτησε περισσότερο κοινοβουλευτικό χαρακτήρα.
Λίγα χρόνια αργότερα, το 1875, η καθιέρωση στην πράξη της αρχής της δεδηλωμένης, που συνδέθηκε με τον Χαρίλαο Τρικούπη, αποτέλεσε ακόμη ένα αποφασιστικό βήμα: η κυβέρνηση έπρεπε να διαθέτει την εμπιστοσύνη της κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας.
Ήταν μια από τις σημαντικότερες στιγμές στην εξέλιξη του ελληνικού κοινοβουλευτισμού.
1911: Ο Βενιζέλος και ο εκσυγχρονισμός του κράτους
Στις αρχές του 20ού αιώνα η Ελλάδα άλλαζε. Μετά το κίνημα στο Γουδί το 1909 και την πολιτική κυριαρχία του Ελευθερίου Βενιζέλου, πραγματοποιήθηκε η μεγάλη συνταγματική αναθεώρηση του 1911.
Δεν επρόκειτο για νέο Σύνταγμα αλλά για εκτεταμένη αναθεώρηση του Συντάγματος του 1864.
Ενισχύθηκε η προστασία των ατομικών δικαιωμάτων, έγιναν σημαντικές θεσμικές μεταρρυθμίσεις και επιχειρήθηκε ο εκσυγχρονισμός του κράτους και της Δικαιοσύνης.
Η Ελλάδα προετοιμαζόταν θεσμικά για μια νέα εποχή — λίγο πριν από τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη μεγάλη εδαφική επέκτασή της.
Από τη Δημοκρατία στις δικτατορίες
Ο 20ός αιώνας αποδείχθηκε πολύ πιο ταραχώδης.
Η κατάργηση της μοναρχίας και η ανακήρυξη της Αβασίλευτης Δημοκρατίας το 1924 οδήγησαν τελικά στο Σύνταγμα του 1927.
Ακολούθησαν όμως αλλεπάλληλες πολιτικές κρίσεις, η παλινόρθωση της μοναρχίας, η δικτατορία της 4ης Αυγούστου του Ιωάννη Μεταξά, η Κατοχή, ο Εμφύλιος και η δύσκολη μεταπολεμική περίοδος.
Το Σύνταγμα του 1952 επιχείρησε να οργανώσει συνταγματικά τη μεταπολεμική Ελλάδα στο πλαίσιο της βασιλευόμενης δημοκρατίας.
Και ύστερα ήρθε η 21η Απριλίου 1967.
Η δικτατορία των συνταγματαρχών ανέστειλε στην πράξη τη δημοκρατική συνταγματική τάξη. Η επταετία υπήρξε η πιο δραματική υπενθύμιση ότι κανένα Σύνταγμα δεν αρκεί από μόνο του εάν δεν υπάρχουν δημοκρατικοί θεσμοί που το προστατεύουν και πολίτες αποφασισμένοι να τους υπερασπιστούν.
1974–1975: Η Δημοκρατία επιστρέφει
Η πτώση της δικτατορίας τον Ιούλιο του 1974 και η επιστροφή του Κωνσταντίνου Καραμανλή άνοιξαν το σημαντικότερο ίσως κεφάλαιο της σύγχρονης συνταγματικής ιστορίας της χώρας.
Στις 8 Δεκεμβρίου 1974 πραγματοποιήθηκε δημοψήφισμα.
Ο ελληνικός λαός αποφάσισε με μεγάλη πλειοψηφία την κατάργηση της μοναρχίας και επέλεξε την Αβασίλευτη Δημοκρατία.
Στις 11 Ιουνίου 1975 ψηφίστηκε το νέο Σύνταγμα της Ελλάδας.
Είναι, με τις αναθεωρήσεις που ακολούθησαν, το Σύνταγμα που ισχύει μέχρι σήμερα.
Καθιέρωσε την Προεδρευόμενη Κοινοβουλευτική Δημοκρατία, κατοχύρωσε ένα ευρύ πλέγμα ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων και οικοδόμησε τη θεσμική βάση της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.
Η αναθεώρηση του 1986 περιόρισε σημαντικά τις αρμοδιότητες του Προέδρου της Δημοκρατίας και ενίσχυσε τον πρωθυπουργοκεντρικό χαρακτήρα του πολιτεύματος. Ακολούθησαν οι αναθεωρήσεις του 2001, του 2008 και του 2019.
Από την Επίδαυρο στο σήμερα
Από το 1822 μέχρι σήμερα έχουν περάσει περισσότεροι από δύο αιώνες συνταγματικής ιστορίας.
Και μέσα σε αυτούς χωρά σχεδόν ολόκληρη η περιπέτεια της νεότερης Ελλάδας.
Επανάσταση και ανεξαρτησία. Μοναρχία και δημοκρατία. Εθνικός Διχασμός. Πόλεμοι και δικτατορίες. Εμφύλιος και Μεταπολίτευση. Πολιτικές συγκρούσεις αλλά και μεγάλες θεσμικές κατακτήσεις.
Το σημαντικότερο, όμως, βρίσκεται ίσως αλλού.
Το Σύνταγμα δεν είναι απλώς ένα βιβλίο με άρθρα και παραγράφους ούτε ένα κείμενο που αφορά αποκλειστικά νομικούς και πολιτικούς.
Είναι το συμβόλαιο της Δημοκρατίας με τους πολίτες της.
Καθορίζει ποιος κυβερνά, με ποια νομιμοποίηση, μέχρι πού φτάνει η εξουσία του και —κυρίως— ποια δικαιώματα του πολίτη δεν επιτρέπεται να παραβιάσει.
Γι’ αυτό και η 3η Σεπτεμβρίου 1843 διατηρεί ακόμη έναν ισχυρό συμβολισμό.
Εκείνο το βράδυ οι Έλληνες δεν ζητούσαν απλώς ένα ακόμη πολιτικό κείμενο.
Ζητούσαν κάτι πολύ μεγαλύτερο:
να μην υπάρχει εξουσία χωρίς κανόνες.
Και ίσως αυτή να είναι η πιο απλή, αλλά και η πιο ουσιαστική έννοια του Συντάγματος ακόμη και σήμερα.
*Πηγές από τη Βουλή των Ελλήνων