Η φράση «κράτος δικαίου» χρησιμοποιείται συχνά στον δημόσιο λόγο, στην πολιτική αντιπαράθεση και στις ευρωπαϊκές αξιολογήσεις, όμως το περιεχόμενό της δεν είναι απλώς θεωρητικό ή αφηρημένο. Πρόκειται για μία από τις θεμελιώδεις αρχές της δημοκρατικής οργάνωσης του κράτους, καθώς περιγράφει τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία οφείλει να ασκείται μέσα σε σαφή νομικά όρια.
Στον πυρήνα του, το κράτος δικαίου σημαίνει ότι κανείς δεν βρίσκεται υπεράνω του νόμου. Ούτε οι πολίτες, ούτε οι κυβερνήσεις, ούτε τα κρατικά όργανα, ούτε οι ισχυροί οικονομικοί ή πολιτικοί παράγοντες. Η κρατική εξουσία δεν μπορεί να ασκείται αυθαίρετα, αλλά πρέπει να δεσμεύεται από το Σύνταγμα, τους νόμους, τα θεμελιώδη δικαιώματα και τις εγγυήσεις της Δικαιοσύνης.
Ερμηνευτικά, το κράτος δικαίου περιλαμβάνει πρώτα απ’ όλα την αρχή της νομιμότητας. Αυτό σημαίνει ότι κάθε πράξη της διοίκησης και κάθε απόφαση της εξουσίας πρέπει να έχει νομική βάση. Το κράτος δεν μπορεί να ενεργεί επειδή απλώς διαθέτει ισχύ, αλλά μόνο επειδή έχει σχετική αρμοδιότητα που προβλέπεται από τον νόμο.
Δεύτερο βασικό στοιχείο είναι η διάκριση των εξουσιών. Η νομοθετική, η εκτελεστική και η δικαστική εξουσία πρέπει να λειτουργούν διακριτά και να ελέγχουν η μία την άλλη. Όταν η κυβέρνηση ελέγχει υπερβολικά τη Δικαιοσύνη, όταν η Βουλή λειτουργεί προσχηματικά ή όταν οι θεσμοί ελέγχου αποδυναμώνονται, τότε το κράτος δικαίου υποχωρεί.
Καθοριστική είναι και η ανεξαρτησία της Δικαιοσύνης. Οι δικαστές πρέπει να μπορούν να αποφασίζουν χωρίς πολιτικές πιέσεις, παρεμβάσεις ή φόβο. Η Δικαιοσύνη δεν είναι απλώς ένας κρατικός μηχανισμός επίλυσης διαφορών, αλλά ο θεσμός που εγγυάται ότι ακόμη και η ίδια η εξουσία υπόκειται σε έλεγχο.
Το κράτος δικαίου συνδέεται επίσης με την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Η ελευθερία της έκφρασης, η προστασία της ιδιωτικής ζωής, η ισότητα απέναντι στον νόμο, η ελευθερία του Τύπου, το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και η προστασία των μειονοτήτων αποτελούν ουσιώδη στοιχεία του. Χωρίς αυτά, η ύπαρξη εκλογών από μόνη της δεν αρκεί για να χαρακτηριστεί ένα πολίτευμα πλήρως δημοκρατικό.
Ένα ακόμη κρίσιμο στοιχείο είναι η ασφάλεια δικαίου. Οι πολίτες πρέπει να γνωρίζουν ποιοι κανόνες ισχύουν, να μπορούν να προβλέψουν τις συνέπειες των πράξεών τους και να μην βρίσκονται αντιμέτωποι με αιφνιδιαστικές, αντιφατικές ή αναδρομικές ρυθμίσεις. Η σταθερότητα των κανόνων είναι βασική προϋπόθεση για την εμπιστοσύνη προς το κράτος.
Στο κράτος δικαίου εντάσσεται και η αρχή της αναλογικότητας. Η κρατική παρέμβαση πρέπει να είναι κατάλληλη, αναγκαία και όχι υπερβολική σε σχέση με τον σκοπό που επιδιώκει. Για παράδειγμα, η προστασία της δημόσιας τάξης δεν μπορεί να χρησιμοποιείται ως πρόσχημα για υπέρμετρο περιορισμό δικαιωμάτων.
Ιδιαίτερη σημασία έχει και η λογοδοσία. Οι φορείς δημόσιας εξουσίας πρέπει να ελέγχονται για τις πράξεις και τις παραλείψεις τους. Αυτό αφορά την κυβέρνηση, τη δημόσια διοίκηση, τις ανεξάρτητες αρχές, αλλά και κάθε κρατικό μηχανισμό που διαχειρίζεται εξουσία ή δημόσιο χρήμα.
Στον ευρωπαϊκό δημόσιο λόγο, το κράτος δικαίου συνδέεται όλο και περισσότερο με την καταπολέμηση της διαφθοράς, τη διαφάνεια στη λήψη αποφάσεων, την ανεξαρτησία των μέσων ενημέρωσης, την προστασία των δημοσιογράφων και τη λειτουργία ανεξάρτητων ελεγκτικών μηχανισμών.
Γι’ αυτό και η Ευρωπαϊκή Ένωση αντιμετωπίζει το κράτος δικαίου ως θεμελιώδη αξία, μαζί με τη δημοκρατία, την ισότητα, την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεν πρόκειται για τεχνικό νομικό όρο, αλλά για πολιτειακή αρχή πάνω στην οποία στηρίζεται η ίδια η έννοια της φιλελεύθερης δημοκρατίας.
Στην πράξη, το κράτος δικαίου δοκιμάζεται όταν η εξουσία καλείται να αυτοπεριοριστεί. Όταν πρέπει να δεχθεί δικαστικό έλεγχο, κοινοβουλευτική εποπτεία, δημοσιογραφική κριτική ή κοινωνική αμφισβήτηση. Εκεί φαίνεται αν οι θεσμοί λειτουργούν πραγματικά ή αν υπάρχουν μόνο τυπικά.
Η κατάλυση του κράτους δικαίου δεν συμβαίνει πάντα με θεαματικό τρόπο. Συχνά έρχεται σταδιακά: με υπονόμευση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, με επιθέσεις στον Τύπο, με απαξίωση των ανεξάρτητων αρχών, με αδιαφάνεια, με επιλεκτική εφαρμογή των νόμων ή με συγκέντρωση υπερβολικής εξουσίας στην εκτελεστική εξουσία.
Αντίθετα, ένα ισχυρό κράτος δικαίου δεν σημαίνει αδύναμο κράτος. Σημαίνει κράτος που λειτουργεί με κανόνες, σέβεται τα δικαιώματα, επιβάλλει τον νόμο ισότιμα και δεν μετατρέπει την κρατική ισχύ σε εργαλείο αυθαιρεσίας.
Επομένως, η φράση «κράτος δικαίου» ερμηνεύεται ως το σύνολο των θεσμικών, νομικών και πολιτικών εγγυήσεων που διασφαλίζουν ότι η εξουσία ασκείται νόμιμα, ελέγχεται αποτελεσματικά και σέβεται τα δικαιώματα των πολιτών.
Με απλά λόγια, κράτος δικαίου υπάρχει όταν ο νόμος δεν είναι όπλο στα χέρια της εξουσίας, αλλά όριο απέναντι στην εξουσία.