Η φράση που έμεινε στην ιστορία –«Δυστυχώς επτωχεύσαμεν»– δεν είναι απλώς ένα ιστορικό απόσπασμα που αποδίδεται στον Χαρίλαο Τρικούπη. Είναι μια υπενθύμιση μιας βαθύτερης πραγματικότητας: ότι το ελληνικό κράτος, από τη γέννησή του ακόμη, πορεύτηκε σχεδόν πάντοτε με δανεικά, οικονομικές εξαρτήσεις και επαναλαμβανόμενες κρίσεις.
Η ιστορία του ελληνικού κράτους δεν είναι μόνο ιστορία εθνικών αγώνων και πολιτικών επιτευγμάτων. Είναι και ιστορία μιας διαρκούς προσπάθειας να ισορροπήσει ανάμεσα στις φιλοδοξίες του και στις οικονομικές του δυνατότητες. Από τα πρώτα κιόλας δάνεια της Επανάστασης του 1821, το νεοσύστατο κράτος βρέθηκε αντιμέτωπο με οικονομικές υποχρεώσεις που ξεπερνούσαν τις πραγματικές του δυνατότητες. Η οικονομική εξάρτηση δεν αποτέλεσε παρένθεση. Έγινε σχεδόν μόνιμο χαρακτηριστικό της κρατικής του πορείας.
Η πτώχευση του 1827, εκείνη του 1843, η μεγάλη χρεοκοπία του 1893, οι δυσκολίες του Μεσοπολέμου και η κρίση χρέους του 21ου αιώνα συνθέτουν μια αλυσίδα γεγονότων που δείχνει ότι η δημοσιονομική σταθερότητα υπήρξε διαχρονικά ζητούμενο και όχι δεδομένο. Κάθε γενιά Ελλήνων βρέθηκε αντιμέτωπη με κάποια μορφή οικονομικής κρίσης ή διεθνούς οικονομικής επιτήρησης.
Το πρόβλημα, όμως, δεν ήταν μόνο οι αριθμοί. Ήταν κυρίως η πολιτική κουλτούρα που διαμορφώθηκε. Για δεκαετίες, κυβερνήσεις διαφορετικών ιδεολογικών αποχρώσεων υποσχέθηκαν περισσότερα από όσα μπορούσε να αντέξει η οικονομία. Το κράτος χρησιμοποιήθηκε συχνά ως εργαλείο πολιτικής επιβράβευσης και όχι ως μηχανισμός παραγωγής πλούτου. Οι μεταρρυθμίσεις αναβάλλονταν, οι δύσκολες αποφάσεις μεταφέρονταν στο μέλλον και κάθε νέα κυβέρνηση παρέδιδε τα προβλήματα στην επόμενη.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η Ελλάδα ήταν ή είναι ένα αποτυχημένο κράτος. Σημαίνει, όμως, ότι η οικονομική της ιστορία χαρακτηρίζεται από επαναλαμβανόμενους κύκλους υπερχρέωσης, κρίσεων και προσαρμογών. Είναι διαφορετικό να υποστηρίξει κανείς ότι η χώρα έχει αντιμετωπίσει πολλές χρεοκοπίες και διαφορετικό να ισχυριστεί ότι βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση χρεοκοπίας. Η ιστορική πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη: υπήρξαν περίοδοι σημαντικής ανάπτυξης, εκβιομηχάνισης, ένταξης στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και βελτίωσης του βιοτικού επιπέδου, παράλληλα όμως με διαχρονικές δημοσιονομικές αδυναμίες.
Ίσως, λοιπόν, το πραγματικό ερώτημα δεν είναι αν η Ελλάδα πτώχευσε πολλές φορές. Αυτό είναι ιστορικά τεκμηριωμένο. Το ουσιαστικό ερώτημα είναι γιατί οι ίδιες παθογένειες επανεμφανίζονται. Γιατί το πολιτικό σύστημα δυσκολεύεται να οικοδομήσει θεσμούς που θα αντέχουν στον χρόνο. Γιατί η παραγωγή πλούτου συχνά υποχωρεί απέναντι στην κατανάλωση με δανεικά. Και γιατί κάθε οικονομική κρίση αντιμετωπίζεται ως έκτακτο γεγονός και όχι ως αποτέλεσμα χρόνιων διαρθρωτικών αδυναμιών.
Αν υπάρχει ένα δίδαγμα από τον Τρικούπη μέχρι τις σύγχρονες κρίσεις, είναι ότι καμία χώρα δεν μπορεί να οικοδομήσει μακροχρόνια ευημερία μόνο πάνω στον δανεισμό. Η δημοσιονομική υπευθυνότητα, οι ισχυροί θεσμοί, η παραγωγικότητα και η συνέπεια στη δημόσια διοίκηση αποτελούν προϋποθέσεις για βιώσιμη ανάπτυξη.
Η ιστορία δεν καταδικάζει λαούς. Προειδοποιεί. Και η ελληνική ιστορία προειδοποιεί ότι οι οικονομικές κρίσεις δεν είναι αναπόφευκτες, αλλά γίνονται επαναλαμβανόμενες όταν οι ίδιες αιτίες παραμένουν άλυτες.