Υπάρχουν φορές στην πολιτική που ο μεγαλύτερος αντίπαλος δεν είναι ο πολιτικός σου αντίπαλος αλλά οι δικές σου αποφάσεις. Και στην περίπτωση των funds, ο Αλέξης Τσίπρας βρίσκεται αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που δύσκολα παρακάμπτεται.
Τα τελευταία χρόνια ο πρώην πρωθυπουργός και στελέχη που κινούνται γύρω από το νέο πολιτικό του εγχείρημα καταγγέλλουν τα funds, τους πλειστηριασμούς και τις πιέσεις που ασκούνται σε χιλιάδες δανειολήπτες. Μόνο που η ιστορία έχει καταγράψει ποιος άνοιξε θεσμικά την πόρτα σε αυτό το μοντέλο.
Το 2015 η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ψήφισε τον Νόμο 4354/2015, με τον οποίο δημιουργήθηκε το πλαίσιο για τη μεταβίβαση και διαχείριση μη εξυπηρετούμενων δανείων από εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων και επενδυτικά κεφάλαια, τα γνωστά πλέον funds. Μέχρι τότε τα κόκκινα δάνεια παρέμεναν κατά βάση υπό τη διαχείριση των ίδιων των τραπεζών και δεν υπήρχε το σημερινό καθεστώς μαζικής αγοραπωλησίας δανειακών χαρτοφυλακίων.
Η υπεράσπιση του ΣΥΡΙΖΑ είναι γνωστή. Ήταν μνημονιακή υποχρέωση, υπήρχαν πιέσεις από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, οι τράπεζες ήταν φορτωμένες με πάνω από 100 δισεκατομμύρια ευρώ κόκκινων δανείων και έπρεπε να βρεθεί λύση. Πρόκειται για επιχειρήματα που έχουν βάση. Δεν αναιρούν όμως το πολιτικό γεγονός ότι η νομοθετική απόφαση έφερε την υπογραφή της κυβέρνησης Τσίπρα.
Ακόμη μεγαλύτερη ειρωνεία αποτελεί το γεγονός ότι σήμερα ο ίδιος πολιτικός χώρος επιχειρεί να εμφανιστεί ως η αιχμή του δόρατος απέναντι στα funds. Καταγγέλλει ένα σύστημα που ο ίδιος νομοθέτησε και ζητά να διορθώσει τις συνέπειες μιας επιλογής που παρουσίαζε τότε ως αναγκαία λύση.
Βεβαίως, η μαζική μεταφορά δανείων στα funds επιταχύνθηκε τα επόμενα χρόνια, ιδιαίτερα μέσω του προγράμματος «Ηρακλής» επί κυβέρνησης Μητσοτάκη. Όμως το κρίσιμο ερώτημα παραμένει αναπάντητο:
Αν τα funds αποτελούν σήμερα σύμβολο οικονομικής αδικίας, γιατί ο Νόμος 4354/2015 της κυβέρνησης Τσίπρα ήταν εκείνος που τους άνοιξε τον δρόμο στην Ελλάδα;
Η πολιτική επιτρέπει τις μεταστροφές. Δεν επιτρέπει όμως τη διαγραφή των νομοθετημάτων. Και ο Νόμος 4354/2015 παραμένει εκεί για να θυμίζει ποιος έβαλε την πρώτη υπογραφή στη νέα εποχή των funds.
Funds, τιτλοποιήσεις και Τσίπρας: Τι ίσχυε πριν, τι άλλαξε το 2015 και ποιος έχει την πολιτική ευθύνη
Στη σημερινή πολιτική αντιπαράθεση ακούγεται συχνά το επιχείρημα ότι «τα funds υπήρχαν και πριν από τον Τσίπρα». Τυπικά, όσοι το υποστηρίζουν επικαλούνται τον Νόμο 3156/2003 περί τιτλοποίησης απαιτήσεων. Μόνο που η πραγματικότητα είναι πιο σύνθετη και οι διαφορές των δύο νόμων είναι κρίσιμες.
Ο Νόμος 3156/2003: Τιτλοποιήσεις χωρίς funds στην πόρτα του δανειολήπτη
Ο νόμος του 2003 θεσπίστηκε από την κυβέρνηση Σημίτη και είχε ως βασικό στόχο να επιτρέψει στις τράπεζες να τιτλοποιούν απαιτήσεις και να αντλούν ρευστότητα από τις αγορές.
Στην πράξη:
- Η τράπεζα συγκέντρωνε δάνεια σε ένα χαρτοφυλάκιο.
- Το χαρτοφυλάκιο μεταφερόταν σε ειδική εταιρεία ειδικού σκοπού (SPV).
- Εκδίδονταν ομόλογα προς επενδυτές.
- Η διαχείριση των δανείων παρέμενε ουσιαστικά στην τράπεζα.
Ο δανειολήπτης συνέχιζε να έχει απέναντί του την τράπεζα και όχι κάποιο fund ή servicer που είχε αγοράσει την απαίτηση.
Ο Νόμος 4354/2015: Η είσοδος των funds
Η μεγάλη αλλαγή ήρθε με τον Νόμο 4354/2015 της κυβέρνησης Τσίπρα.
Για πρώτη φορά:
- Επιτράπηκε η πώληση μη εξυπηρετούμενων δανείων σε επενδυτικά κεφάλαια.
- Δημιουργήθηκαν οι εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων (servicers).
- Τα funds απέκτησαν τη δυνατότητα να αγοράζουν χαρτοφυλάκια κόκκινων δανείων.
- Οι τράπεζες μπορούσαν να απομακρύνουν μαζικά τα δάνεια από τους ισολογισμούς τους.
Εδώ βρίσκεται και η ουσία της διαφοράς.
Οι τρεις μεγάλες διαφορές
| Νόμος 3156/2003 | Νόμος 4354/2015 |
| Τιτλοποίηση δανείων | Πώληση και διαχείριση δανείων |
| Η τράπεζα παραμένει βασικός διαχειριστής | Εμφανίζονται funds και servicers |
| Χρηματοδοτικό εργαλείο | Νέα αγορά κόκκινων δανείων |
| Ο δανειολήπτης συναλλάσσεται με τράπεζα | Ο δανειολήπτης βρίσκεται απέναντι σε fund ή servicer |
| Δεν δημιουργείται δευτερογενής αγορά | Δημιουργείται πλήρης αγορά κόκκινων δανείων |
Το πολιτικό πρόβλημα του Τσίπρα
Ωστόσο, άλλο πράγμα είναι να εξηγείς γιατί πήρες μια απόφαση και άλλο να αρνείσαι ότι την πήρες.Και εδώ βρίσκεται η δυσκολία για τον Αλέξη Τσίπρα.
Δεν είναι ακριβές να λέγεται ότι «τα funds υπήρχαν ήδη από το 2003». Υπήρχε δυνατότητα τιτλοποίησης απαιτήσεων. Δεν υπήρχε όμως το σημερινό καθεστώς μαζικής πώλησης κόκκινων δανείων σε επενδυτικά κεφάλαια και διαχείρισής τους από servicers.
Με απλά λόγια:
Ο Νόμος 3156/2003 έδωσε στις τράπεζες ένα εργαλείο χρηματοδότησης.
Ο Νόμος 4354/2015 έδωσε στα funds πρόσβαση στην ελληνική αγορά κόκκινων δανείων.
Οι ηλεκτρονικοί πλειστηριασμοί είναι ένα ακόμη σημείο στο οποίο η πολιτική αντιπαράθεση γύρω από τον Αλέξη Τσίπρα γίνεται ιδιαίτερα έντονη.
Τι ίσχυε πριν
Μέχρι το 2017 οι πλειστηριασμοί γίνονταν στα Ειρηνοδικεία με φυσική παρουσία συμβολαιογράφων, δικηγόρων και ενδιαφερομένων αγοραστών. Συχνά υπήρχαν κινητοποιήσεις και παρεμβάσεις συλλογικοτήτων που οδηγούσαν σε αναβολές ή ματαιώσεις διαδικασιών.
Τι άλλαξε επί κυβέρνησης Τσίπρα
Με τον Νόμο 4472/2017 και τις σχετικές υπουργικές αποφάσεις που ακολούθησαν, θεσμοθετήθηκε η διαδικασία των ηλεκτρονικών πλειστηριασμών.
Οι βασικές αλλαγές ήταν:
- Οι πλειστηριασμοί μεταφέρθηκαν σε ηλεκτρονική πλατφόρμα.
- Δεν απαιτούνταν πλέον φυσική παρουσία στα Ειρηνοδικεία.
- Οι διαδικασίες μπορούσαν να πραγματοποιούνται εξ αποστάσεως.
- Επιταχύνθηκε η εκτέλεση αναγκαστικών μέτρων για οφειλές.
Η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ υποστήριζε τότε ότι επρόκειτο για μνημονιακή υποχρέωση και ότι στόχος ήταν κυρίως οι στρατηγικοί κακοπληρωτές και τα μεγάλα χρέη.
Τα funds τα νομοθέτησε ο ΣΥΡΙΖΑ, τους ηλεκτρονικούς πλειστηριασμούς επίσης ο ΣΥΡΙΖΑ, ενώ η Νέα Δημοκρατία ανέλαβε να εφαρμόσει και να επεκτείνει το μοντέλο που είχε ήδη δημιουργηθεί.
Το τελικό συμπέρασμα
Η ιστορική αλήθεια βρίσκεται κάπου ανάμεσα στα συνθήματα. Δεν είναι ακριβές ότι ο Τσίπρας «ανακάλυψε» τις τιτλοποιήσεις, αφού αυτές υπήρχαν από το 2003.
Είναι όμως εξίσου ανακριβές να υποστηρίζεται ότι τα σημερινά funds λειτουργούσαν ήδη με το ίδιο καθεστώς πριν από το 2015.
Η πραγματικότητα είναι ότι ο Νόμος 4354/2015 αποτέλεσε την τομή που επέτρεψε την είσοδο των funds και των servicers στην ελληνική αγορά κόκκινων δανείων. Η μαζική επέκταση του μοντέλου ακολούθησε τα επόμενα χρόνια, αλλά η νομοθετική πόρτα άνοιξε το 2015.
Και γι’ αυτό, όσο ο Αλέξης Τσίπρας επιχειρεί σήμερα να εμφανιστεί ως πολέμιος των funds, θα βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα απλό πολιτικό ερώτημα:
Μπορείς να καταγγέλλεις το σύστημα όταν η δική σου κυβέρνηση ήταν εκείνη που του έδωσε το κλειδί για να μπει στο σπίτι;