Ομάδα χωρών της Ευρωπαϊκής Ένωσης εξετάζει το ενδεχόμενο αποστολής απορριφθέντων αιτούντων άσυλο στη Ρουάντα και το Ουζμπεκιστάν, σύμφωνα με τρεις Ευρωπαίους διπλωμάτες που μίλησαν στο Politico. Το σχέδιο εντάσσεται στην προσπάθεια της ΕΕ να μεταφέρει, για πρώτη φορά, μέρος του συστήματος επιστροφών μεταναστών εκτός των ευρωπαϊκών συνόρων.
Οι σχεδιασμοί έρχονται μετά την έγκριση νομοθεσίας που δίνει στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες τη δυνατότητα να δημιουργούν κέντρα σε τρίτες χώρες για τη διαχείριση μεταναστών στους οποίους έχει απορριφθεί το δικαίωμα παραμονής στην ΕΕ. Πρόκειται για τα λεγόμενα return hubs, δηλαδή «κόμβους επιστροφής», υπό την προϋπόθεση ότι οι χώρες υποδοχής θα σέβονται τα ανθρώπινα δικαιώματα και το διεθνές δίκαιο.
Σύμφωνα με το Politico, περισσότερα από τα μισά κράτη-μέλη της ΕΕ ζήτησαν αυτόν τον μήνα ταχεία δράση για τη δημιουργία αυτών των κέντρων, μέσω επιστολής που περιήλθε σε γνώση του μέσου.
Ο ρόλος Ελλάδας, Δανίας, Αυστρίας, Γερμανίας και Ολλανδίας
Η Δανία, η Αυστρία, η Ελλάδα, η Γερμανία και η Ολλανδία βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της πίεσης για την επεξεργασία υποθέσεων απορριφθέντων αιτούντων άσυλο εκτός ευρωπαϊκού εδάφους.
«Στόχος μας είναι να ολοκληρώσουμε τις πρώτες συμφωνίες για τη δημιουργία αυτών των δομών το 2026, ώστε να είναι λειτουργικές από το 2027», δήλωσε ο Έλληνας πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης, πριν από την έγκριση της σχετικής νομοθεσίας.
Ωστόσο, οι χώρες που θα φιλοξενήσουν τα κέντρα δεν έχουν ακόμη αποφασιστεί. Δύο ακόμη Ευρωπαίοι διπλωμάτες ανέφεραν ότι η πολιτική και διπλωματική διαδικασία παραμένει σε εξέλιξη.
Ρουάντα, Ουζμπεκιστάν και Ουγκάντα στο τραπέζι
Παρότι κυβερνήσεις εξετάζουν τη Ρουάντα και το Ουζμπεκιστάν, και η συζήτηση αυτή έχει επιβεβαιωθεί σε επίπεδο ΕΕ, οι τελικές συμφωνίες θα πρέπει να συναφθούν από τις ίδιες τις κυβερνήσεις των κρατών-μελών. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, η οποία δεν συμμετείχε στις συζητήσεις για την επιλογή των χωρών, καθώς και οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες θα πρέπει να ενημερωθούν πριν αρχίσουν να λειτουργούν οι κόμβοι.
Η ΕΕ έχει ήδη διοχετεύσει εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ στη Ρουάντα μέσω του προγράμματος Global Gateway, ανακοινώνοντας επένδυση ύψους 900 εκατ. ευρώ το 2023. Παράλληλα, έχει διαθέσει 119 εκατ. ευρώ σε επιχορηγήσεις προς το Ουζμπεκιστάν.
Σύμφωνα με ανώτερο Ευρωπαίο αξιωματούχο από χώρα του βασικού πυρήνα που προωθεί το σχέδιο, μία ακόμη χώρα που συζητείται πίσω από κλειστές πόρτες είναι η Ουγκάντα. Αντίθετα, χώρες γεωγραφικά κοντά στην ΕΕ, όπως η Αίγυπτος και η Λιβύη, έχουν αποκλειστεί λόγω ανησυχιών για τον κίνδυνο ενίσχυσης κυκλωμάτων διακίνησης ανθρώπων.
«Σε Αφρική ή Ασία, αλλά όχι κοντά στα ευρωπαϊκά σύνορα»
Ο υπουργός Μετανάστευσης της Κύπρου, Νικόλας Ιωαννίδης, δήλωσε πριν από την έγκριση της νομοθεσίας ότι η «γενική ιδέα» είναι να δημιουργηθούν τέτοια κέντρα «ίσως στην Αφρική ή στην Ασία», αλλά «όχι κοντά στα ευρωπαϊκά σύνορα».
Ο ίδιος τόνισε ότι η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων θα αποτελέσει βασικό κριτήριο για τις συμφωνίες. Σύμφωνα με τον Κύπριο υπουργό, η ΕΕ θέλει διεθνείς οργανισμούς, όπως ο Διεθνής Οργανισμός Μετανάστευσης και η Ύπατη Αρμοστεία του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες, να συμβάλουν στην εποπτεία της τήρησης των κανόνων.
Έντονες αντιδράσεις για τα ανθρώπινα δικαιώματα
Το σχέδιο, ωστόσο, προκαλεί ισχυρές αντιδράσεις. Ο Ζαν-Νικολά Μπεζ, εκπρόσωπος της Ύπατης Αρμοστείας του ΟΗΕ για τους Πρόσφυγες στις Βρυξέλλες, δήλωσε στο Politico ότι η ΕΕ κινδυνεύει να παρασυρθεί από «λαϊκιστική ρητορική» και «εναλλακτικά γεγονότα» για τους μετανάστες.
Προειδοποίησε, μάλιστα, ότι πρόσφυγες ενδέχεται να σταλούν σε χώρες όπου θα μπορούσαν να υποστούν «ανεπανόρθωτη βλάβη».
Αντιρρήσεις έχουν εκφράσει και κράτη-μέλη όπως η Γαλλία και η Ισπανία. Ο Γάλλος πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν δήλωσε στις Βρυξέλλες ότι δεν έχει δει ποτέ κέντρο επιστροφών σε τρίτη χώρα που να λειτουργεί πραγματικά, προσθέτοντας ότι δεν είναι βέβαιος πως αυτή η κατεύθυνση ανταποκρίνεται στην ευρωπαϊκή ιδέα.
Η ευρωβουλευτής των Πρασίνων Mélissa Camara, η οποία ήταν βασική διαπραγματεύτρια της ομάδας της για τους νέους ευρωπαϊκούς κανόνες μετανάστευσης, υποστήριξε ότι η δημιουργία τέτοιων κέντρων εκτός ΕΕ παραβιάζει τις θεμελιώδεις αξίες της Ένωσης για την αξιοπρέπεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Τι προβλέπουν οι νέοι κανόνες
Με βάση τους νέους ευρωπαϊκούς κανόνες, οι οποίοι πέρασαν από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο μέσα σε έντονο πολιτικό κλίμα, τα κέντρα επιστροφής θα φιλοξενούν ανθρώπους που έχουν ήδη εξαντλήσει όλα τα ένδικα μέσα για να παραμείνουν στην ΕΕ και αναμένουν την απέλασή τους.
Αυτό διαφοροποιεί το νέο μοντέλο από προηγούμενα σχέδια της Βρετανίας, της Δανίας και της Ιταλίας, τα οποία αφορούσαν αιτούντες άσυλο ή νεοαφιχθέντες μετανάστες.
Τα προηγούμενα αυτά σχέδια συνάντησαν σοβαρά εμπόδια. Το βρετανικό σχέδιο για τη Ρουάντα εγκαταλείφθηκε έπειτα από χρόνια νομικών και πολιτικών συγκρούσεων, τα ιταλικά κέντρα στην Αλβανία έχουν βρεθεί επανειλημμένα αντιμέτωπα με δικαστικές προσφυγές, ενώ το δανικό σχέδιο για τη Ρουάντα δεν προχώρησε.
Οι υποστηρικτές του νέου ευρωπαϊκού πλαισίου εκτιμούν ότι αυτή τη φορά το εγχείρημα μπορεί να πετύχει, επειδή στηρίζεται σε σαφέστερη νομική βάση. Οι επικριτές, αντίθετα, προειδοποιούν ότι η μεταφορά της διαχείρισης των επιστροφών εκτός ΕΕ ανοίγει ένα επικίνδυνο κεφάλαιο για την ευρωπαϊκή μεταναστευτική πολιτική.