Η πρόταση του Αλέξη Τσίπρα για κατάργηση των Πανελλαδικών Εξετάσεων αγγίζει μια πραγματική πληγή της ελληνικής εκπαίδευσης. Κάθε χρόνο, χιλιάδες μαθητές καλούνται να αποδείξουν μέσα σε λίγες ημέρες όσα έμαθαν σε ολόκληρη τη σχολική τους διαδρομή. Η πίεση είναι ασφυκτική, το άγχος συχνά εξοντωτικό και η οικογενειακή οικονομία επιβαρύνεται από ένα παράλληλο σύστημα φροντιστηρίων.
Η εξαγγελία του επομένως, ακούγεται ελκυστική! Ποιος γονιός δεν θα ήθελε ένα σχολείο που δεν συνθλίβει ψυχολογικά το παιδί του; Ποιος εκπαιδευτικός δεν θα επιθυμούσε ένα Λύκειο που θα μορφώνει, αντί να λειτουργεί ως προθάλαμος εξετάσεων; Όμως, σε αυτό το σημείο είναι που αρχίζει η απόσταση ανάμεσα σε μια πολιτική προεκλογική υπόσχεση και σε μια πραγματική εκπαιδευτική μεταρρύθμιση.
Η κατάργηση των Πανελλαδικών Εξετάσεων, δεν μπορεί να είναι μια απλή διοικητική πράξη, δεν αρκεί να διαγραφεί ένας θεσμός από τον νόμο. Πρέπει να αντικατασταθεί από ένα νέο σύστημα εισαγωγής, το οποίο θα είναι ταυτόχρονα δίκαιο, αξιόπιστο, αδιάβλητο και κοινωνικά αποδεκτό. Μια τέτοια μεταρρύθμιση δεν ολοκληρώνεται σε μία κυβερνητική θητεία. Πιθανότατα δεν ολοκληρώνεται ούτε σε δύο. Με την ελληνική παράδοση των συνεχών αλλαγών στην Παιδεία, όπου κάθε υπουργός αναθεωρεί όσα σχεδίασε ο προηγούμενος, μπορεί να μην ολοκληρωθεί ούτε σε πέντε θητείες. Όχι επειδή είναι αδύνατη, αλλά επειδή απαιτεί πολιτική συνέχεια, σταθερή χρηματοδότηση, επιστημονικό σχεδιασμό και κοινωνική εμπιστοσύνη.
Τι δείχνει η ευρωπαϊκή εμπειρία
Στις περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες οι εξετάσεις δεν έχουν καταργηθεί. Έχει αλλάξει, όμως, ο τρόπος με τον οποίο αξιολογούνται και επιλέγονται οι υποψήφιοι.
Στη Γαλλία, η εισαγωγή συνδέεται με το Baccalauréat και με τον φάκελο του μαθητή μέσω της πλατφόρμας Parcoursup. Τα πανεπιστήμια εξετάζουν επιδόσεις, επιλογές μαθημάτων και συνολική σχολική πορεία.
Στη Γερμανία, βασικό κριτήριο είναι το Abitur, το οποίο προκύπτει από τις επιδόσεις των τελευταίων σχολικών ετών και από τελικές εξετάσεις. Στις σχολές υψηλής ζήτησης εφαρμόζονται αυστηρότερα κριτήρια και αριθμητικοί περιορισμοί.
Στην Ολλανδία, το απολυτήριο VWO επιτρέπει την πρόσβαση στα πανεπιστήμια, αλλά στα προγράμματα με περιορισμένες θέσεις υπάρχει πρόσθετη διαδικασία επιλογής. Στη Φινλανδία συνδυάζονται οι απολυτήριες εξετάσεις, οι βαθμοί και, σε αρκετές περιπτώσεις, ειδικές εισαγωγικές δοκιμασίες.
Επομένως, καμία σοβαρή ευρωπαϊκή χώρα δεν καταργεί την αξιολόγηση επειδή προκαλεί άγχος. Προσπαθεί να μοιράσει το βάρος της σε περισσότερες χρονικές στιγμές και σε περισσότερα κριτήρια. Η επιλογή παραμένει, διότι οι θέσεις στις περιζήτητες σχολές δεν είναι απεριόριστες.
Εθνικό Απολυτήριο.. αλλά
Η Ελλάδα θα μπορούσε να κινηθεί σταδιακά προς ένα Εθνικό Απολυτήριο, το οποίο θα συνδυάζει σχολικές επιδόσεις, κοινή τράπεζα θεμάτων, πανεθνικά εξεταζόμενα μαθήματα και εξωτερική διόρθωση. Τα πανεπιστημιακά τμήματα θα μπορούσαν να ορίζουν διαφορετικούς συντελεστές βαρύτητας, ενώ οι ειδικές εξετάσεις θα διατηρούνταν μόνο όπου είναι πραγματικά αναγκαίες. Το πρόβλημα, όμως, είναι η εμπιστοσύνη. Πώς θα εξασφαλιστεί ότι ένας βαθμός 18 σε ένα σχολείο της Αθήνας έχει την ίδια αξία με έναν βαθμό 18 σε ένα απομακρυσμένο νησί; Πώς θα αποφευχθεί ο πληθωρισμός βαθμών και η ενίσχυση των κοινωνικών ανισοτήτων;
Οι Πανελλαδικές έχουν σοβαρές αδυναμίες, αλλά διαθέτουν ένα ισχυρό πλεονέκτημα, θεωρούνται αδιάβλητες. Όποιος θέλει να τις καταργήσει, οφείλει να παρουσιάσει κάτι τουλάχιστον εξίσου αξιόπιστο. Γι’ αυτό η πρόταση του Αλέξη Τσίπρα έχει αξία ως αφετηρία δημόσιου διαλόγου, όχι όμως ακόμη ως ολοκληρωμένη μεταρρύθμιση. Χωρίς σαφές χρονοδιάγραμμα, συγκεκριμένα στάδια μετάβασης και εγγυήσεις αξιοπιστίας, κινδυνεύει να παραμείνει μια προεκλογική υπόσχεση.
Ο παιδαγωγός Αλεξάντερ Σάδερλαντ Νιλ έλεγε ότι «το καλύτερο που μπορεί να συμβεί σε ένα παιδί είναι να μη φοβάται». Δεν τον ενδιέφερε αν οι μαθητές του θα γίνονταν καθηγητές πανεπιστημίου ή υδραυλικοί. Τον ενδιέφερε να μεγαλώσουν ευτυχισμένοι και να περπατούν με το κεφάλι ψηλά.
Αυτός πρέπει να είναι ο στόχος αρχικά της εκπαίδευσης. Να μειώσει τον φόβο, όχι όμως να καταργήσει την αξιολόγηση. Να προστατεύσει τα παιδιά, χωρίς να θυσιάσει τη δικαιοσύνη, την αξιοκρατία και την αξιοπιστία του σχολείου.