«Με τη διαφθορά ή με την εντιμότητα;» Είναι από εκείνες τις φράσεις που δεν αφήνουν χώρο για αποχρώσεις. Ή είσαι με το φως ή με το σκοτάδι. Ή με τον λαό ή με το 1%. Ή με την εντιμότητα ή με τη διαφθορά.
Μόνο που η πολιτική δεν είναι παραβολή. Και η Ιστορία έχει μια κακή συνήθεια: θυμάται. Ο Αλέξης Τσίπρας επανέρχεται προβάλλοντας την «ηθική επανάσταση» και υποσχόμενος ότι τα χρήματα για την κοινωνία θα βρεθούν «στη δικαιοσύνη, στην εντιμότητα και στο 1% που ζει εις βάρος του 99%».
Ακούγεται γνώριμο. Πολύ γνώριμο.
Γιατί κάθε φορά που ένας πολιτικός δεν ξεκινά από το πρόγραμμα, αλλά από την ηθική του ανωτερότητα, αξίζει να κρατάμε μικρό καλάθι. Η πολιτική δεν κρίνεται από το πόσο ενάρετος δηλώνει κάποιος ότι είναι, αλλά από το τι έκανε όταν κρατούσε την εξουσία.
Η Ιστορία είναι γεμάτη από ηγέτες που αυτοανακηρύχθηκαν φορείς της ηθικής κάθαρσης. Σχεδόν ποτέ δεν κατέληξαν να δικαιώσουν τις προσδοκίες που οι ίδιοι δημιούργησαν.
Δεν είναι τυχαίο. Όταν η ηθική γίνεται το βασικό πολιτικό επιχείρημα, συχνά λειτουργεί ως υποκατάστατο ενός συγκεκριμένου σχεδίου διακυβέρνησης.
Η εύκολη διαίρεση ανάμεσα στους «καθαρούς» και στους «διεφθαρμένους», στον «λαό» και στις «ελίτ», στο «99%» και το «1%», είναι πολιτικά αποτελεσματική. Είναι όμως και επικίνδυνα απλουστευτική.
Διότι τα κράτη δεν κυβερνώνται με ηθικές διακηρύξεις. Κυβερνώνται με θεσμούς, κανόνες, επενδύσεις, παραγωγή πλούτου, μεταρρυθμίσεις και δύσκολες αποφάσεις. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν υπάρχει διαφθορά. Προφανώς υπάρχει και πρέπει να αντιμετωπίζεται.
Το ερώτημα είναι άλλο:
Ποιο είναι το σχέδιο;
Πώς ακριβώς θα χρηματοδοτηθεί το κοινωνικό κράτος;
Με ποια φορολογική μεταρρύθμιση;
Με ποια αναπτυξιακή στρατηγική;
Με ποιον υπολογισμό;
Ή μήπως η απάντηση είναι πάντα το ίδιο βολικό σύνθημα;
«Θα πληρώσει το 1%.»
Αυτό όμως δεν είναι οικονομικό σχέδιο.
Είναι πολιτικό αφήγημα.
Και η πραγματικότητα έχει αποδείξει πολλές φορές ότι τα δημόσια οικονομικά δεν λειτουργούν με συνθήματα.
Η ειρωνεία της Ιστορίας
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Η πολιτική έχει μια ιδιαίτερη σχέση με τον συμβολισμό.
Όταν κάποιος εμφανίζεται ως ο απόλυτος εκφραστής της λιτής, ηθικής πολιτικής ζωής, οι πολίτες δικαιούνται να θυμούνται και τις στιγμές που έστελναν διαφορετικά μηνύματα. Όπως τη φιλοξενία σε πολυτελές σκάφος μετά την τραγωδία στο Μάτι.
Δεν ήταν ζήτημα νομιμότητας. Ήταν ζήτημα πολιτικού συμβολισμού.
Γιατί δύσκολα μπορείς να καταγγέλλεις τις ελίτ όταν φωτογραφίζεσαι μαζί τους ή σε προωθούν. Δύσκολα μπορείς να μιλάς για τον αγώνα απέναντι στο «1%», όταν η εικόνα που εκπέμπεις δεν θυμίζει ακριβώς άνθρωπο που βρίσκεται απέναντι από τα προνόμια. Η πολιτική δεν είναι μόνο ό,τι λες. Είναι και ό,τι συμβολίζεις.
Η εντιμότητα δεν αυτοανακηρύσσεται
Η εντιμότητα δεν είναι τίτλος. Δεν απονέμεται από τον ίδιο τον πολιτικό στον εαυτό του. Δεν είναι πολιτικό παράσημο που φοριέται προεκλογικά.
Η εντιμότητα αποδεικνύεται καθημερινά από τη συνέπεια λόγων και πράξεων, από τη σχέση με τους θεσμούς, από την ανοχή στην κριτική, από την αποδοχή της λογοδοσίας και από την απουσία πολιτικών δύο μέτρων και δύο σταθμών.
Και κυρίως, δεν συμβιβάζεται εύκολα με μια πολιτική κουλτούρα που επί χρόνια επένδυσε στη λογική του «ή εμείς ή αυτοί», στη στοχοποίηση αντιπάλων, στη δολοφονία χαρακτήρων και στη διαρκή ηθική απαξίωση κάθε διαφορετικής άποψης.
Το πραγματικό δίλημμα
Το πραγματικό δίλημμα δεν είναι «με τη διαφθορά ή με την εντιμότητα». Αυτό είναι ένα ψευδοδίλημμα, γιατί κανείς δεν δηλώνει υπέρ της διαφθοράς. Το πραγματικό ερώτημα είναι πολύ πιο απαιτητικό:
Μπορεί κάποιος να παρουσιάσει ένα συνεκτικό σχέδιο για την οικονομία, την παραγωγή, τις επενδύσεις, το κράτος και τη δικαιοσύνη χωρίς να καταφεύγει στον εύκολο διαχωρισμό ανάμεσα στους «ενάρετους» και στους «διεφθαρμένους»; Γιατί όταν η πολιτική περιορίζεται στην ηθική αυτοδικαίωση, κινδυνεύει να γίνει κάτι πολύ πιο απλό από διακυβέρνηση. Να γίνει ένα διαρκές κυνήγι συμβόλων, εχθρών και συνθημάτων. Και τότε το «1%» δεν είναι οικονομική ανάλυση. Είναι ένας βολικός πολιτικός αντίπαλος. Όπως κάθε φορά που η πραγματικότητα αποδεικνύεται πιο σύνθετη από το αφήγημα.
ΥΓ Όταν η ηθική γίνεται πολιτικό όπλο: Ιστορικά παραδείγματα:
Ροβεσπιέρος
Ίσως η πιο χαρακτηριστική περίπτωση. Μιλούσε συνεχώς για την «αρετή» (virtue) ως θεμέλιο της δημοκρατίας. Υποστήριζε ότι μόνο οι ηθικά καθαροί μπορούν να κυβερνήσουν. Η κατάληξη ήταν η περίοδος της Τρομοκρατίας, όπου χιλιάδες άνθρωποι οδηγήθηκαν στη γκιλοτίνα στο όνομα της πολιτικής αρετής.
Η Ιστορία έδειξε ότι όταν ένας πολιτικός θεωρεί ότι κατέχει το μονοπώλιο της ηθικής, εύκολα αντιμετωπίζει κάθε αντίπαλο ως ηθικά έκπτωτο.
Ούγκο Τσάβες
Ο Τσάβες οικοδόμησε ολόκληρο το αφήγημά του πάνω στη σύγκρουση:
- ο λαός
- οι διεφθαρμένες ελίτ
- η ολιγαρχία
- οι πλούσιοι
Η ηθική υπεροχή της «Μπολιβαριανής Επανάστασης» αποτέλεσε βασικό πολιτικό εργαλείο. Στην πράξη όμως η χώρα δεν εξάλειψε τη διαφθορά, ενώ δημιουργήθηκαν νέοι μηχανισμοί εξουσίας και η διαφθορά άλλαξε χέρια…
Ραφαέλ Κορέα
Μιλούσε για «ηθική επανάσταση» (Revolución Ciudadana). Κατήγγειλε τις παλιές ελίτ ως διεφθαρμένες και υποσχόταν μια νέα, έντιμη διακυβέρνηση.
Στην πορεία η κυβέρνησή του βρέθηκε αντιμέτωπη με σοβαρές καταγγελίες για αυταρχισμό και υποθέσεις διαφθοράς.
Αντρές Μανουέλ Λόπες Ομπραδόρ
Το βασικό του σύνθημα ήταν:
«Όχι ψέματα, όχι διαφθορά, όχι προδοσία.»
Παρουσίαζε την πολιτική ως μια μάχη ανάμεσα στους τίμιους και στο «διεφθαρμένο κατεστημένο».
Οι επικριτές του υποστήριξαν ότι η ηθική ρητορική δεν συνοδεύτηκε πάντα από αντίστοιχη θεσμική ενίσχυση.
Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα
Στα πρώτα του χρόνια προέβαλε έντονα την ηθική υπεροχή του κόμματός του απέναντι στο παλιό πολιτικό σύστημα.
Αργότερα το κόμμα του βρέθηκε στο επίκεντρο μεγάλων σκανδάλων, γεγονός που τραυμάτισε σοβαρά αυτό το ηθικό αφήγημα.
Μπέπε Γκρίλο
Το Κίνημα Πέντε Αστέρων στην Ιταλία στηρίχθηκε σχεδόν αποκλειστικά στην ιδέα ότι:
- οι άλλοι είναι διεφθαρμένοι,
- εμείς είμαστε οι έντιμοι πολίτες.
Η πολιτική αντιπαράθεση μετατράπηκε περισσότερο σε ηθική καταγγελία παρά σε αντιπαράθεση προγραμμάτων.