Με μια αποστολή που υπερβαίνει κατά πολύ τα όρια μιας τυπικής διμερούς επίσκεψης αναχωρεί αύριο, Τρίτη 8 Σεπτεμβρίου, για το Ελ Αλαμέιν ο Κυριάκος Μητσοτάκης. Ο πρωθυπουργός θα βρεθεί απέναντι στον Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι σε μια από τις πιο κρίσιμες συναντήσεις των τελευταίων ετών για τις ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο, ενώ στη συνέχεια θα ακολουθήσει άτυπη τριμερής Ελλάδας–Κύπρου–Αιγύπτου με τη συμμετοχή του Νίκου Χριστοδουλίδη.
Το επίσημο πρόγραμμα προβλέπει στις 12:00 τη διμερή συνάντηση Μητσοτάκη–Σίσι, στις 13:30 την τριμερή συνάντηση των ηγετών Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου και στις 14:30 δηλώσεις στον Τύπο.
Δεν είναι μια ακόμη συνάντηση με τον Σίσι
Για την Αθήνα το βασικό ζητούμενο είναι η επαναβεβαίωση της στρατηγικής σχέσης με την Αίγυπτο σε μια περίοδο κατά την οποία το Κάιρο δέχεται ισχυρό διπλωματικό φλερτ από την Άγκυρα.
Η Τουρκία έχει τα τελευταία χρόνια επενδύσει συστηματικά στην αποκατάσταση των σχέσεών της με την Αίγυπτο και πλέον η επαναπροσέγγιση έχει αποκτήσει συγκεκριμένο οικονομικό, διπλωματικό και αμυντικό περιεχόμενο. Η Αίγυπτος, από την πλευρά της, ακολουθεί τη δική της πολυδιάστατη πολιτική, αποφεύγοντας να εγκλωβίζεται σε αποκλειστικές συμμαχίες.
Αυτό ακριβώς καθιστά το ταξίδι Μητσοτάκη σημαντικό, η Ελλάδα δεν πηγαίνει στο Ελ Αλαμέιν για να ζητήσει από το Κάιρο να επιλέξει ανάμεσα στην Αθήνα και την Άγκυρα· πηγαίνει για να διασφαλίσει ότι η ελληνοαιγυπτιακή στρατηγική σχέση θα παραμείνει ανεπηρέαστη από την τουρκοαιγυπτιακή επαναπροσέγγιση.
Μάλιστα, ο Τούρκος υπουργός Εξωτερικών Χακάν Φιντάν επικοινώνησε τηλεφωνικά με τον Αιγύπτιο ομόλογό του Μπαντρ Αμπντελατί. Στην επικοινωνία συζητήθηκαν οι διμερείς σχέσεις, η προετοιμασία του Ανώτατου Συμβουλίου Στρατηγικής Συνεργασίας Τουρκίας–Αιγύπτου, αλλά και Λιβύη, Ιράν και Παλαιστινιακό. Το timing, μία ημέρα πριν από την άφιξη του Έλληνα πρωθυπουργού, έχει προφανές διπλωματικό ενδιαφέρον.
Η μεγάλη ελληνική «κόκκινη γραμμή»: Οι θαλάσσιες ζώνες
Στην κορυφή της ελληνικής ατζέντας βρίσκεται η Ανατολική Μεσόγειος.
Η συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου του 2020 για τη μερική οριοθέτηση ΑΟΖ παραμένει ένα από τα σημαντικότερα διπλωματικά κεκτημένα της Αθήνας, καθώς αποτέλεσε στην πράξη απάντηση στο τουρκολιβυκό μνημόνιο και βασίστηκε στην αρχή ότι οι θαλάσσιες ζώνες καθορίζονται με συμφωνίες που εδράζονται στο Διεθνές Δίκαιο και το Δίκαιο της Θάλασσας.
Εδώ βρίσκεται και η πιο λεπτή πτυχή των συνομιλιών. Η Άγκυρα εξακολουθεί να επιδιώκει στενότερο συντονισμό με το Κάιρο και επί των θαλάσσιων ζωνών. Η Αθήνα θέλει επομένως να ακούσει εκ νέου από τον Σίσι μια καθαρή προσήλωση στο ισχύον πλαίσιο και στη νομιμότητα.
Η προσδοκία δεν είναι κατ’ ανάγκην ότι θα υπάρξει αύριο θεαματικό βήμα για την επέκταση της ελληνοαιγυπτιακής οριοθέτησης προς Ανατολάς. Το πολιτικό κέρδος για την Αθήνα θα είναι κυρίως να μη δημιουργηθεί ούτε χαραμάδα αμφισβήτησης της συμφωνίας του 2020.
Η Συμφωνία της Μέκκας αλλάζει την περιφερειακή σκακιέρα
Στη συνάντηση αναμένεται να συζητηθούν και οι νέες περιφερειακές ισορροπίες μετά τη Συμφωνία της Μέκκας μεταξύ Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν, η οποία δημιούργησε έναν νέο μηχανισμό αμυντικής συνεργασίας με χαρακτηριστικά συλλογικής άμυνας.
Η Αίγυπτος δεν έχει ενταχθεί σε αυτό το αμυντικό σχήμα, παρότι διατηρεί παράλληλα συμμετοχή στο διπλωματικό R4, μαζί με Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Πακιστάν. Το R4 συνεδρίασε μάλιστα τον Ιούνιο στο Κάιρο με αντικείμενο την περιφερειακή ασφάλεια και τον συντονισμό των τεσσάρων χωρών.
Για την ελληνική διπλωματία αυτό είναι κρίσιμο. Η Αίγυπτος αποδεικνύει ότι θέλει να συνομιλεί με όλους, χωρίς όμως μέχρι στιγμής να έχει μετακινήσει τη στρατηγική της σχέση με Αθήνα και Λευκωσία.
Η τριμερής ως πολιτικό μήνυμα
Η παρουσία του Νίκου Χριστοδουλίδη στο Ελ Αλαμέιν προσδίδει πρόσθετο βάρος στο ταξίδι. Η τριμερής Ελλάδας–Κύπρου–Αιγύπτου δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως ένα απλό διπλωματικό φόρουμ. Αθήνα και Λευκωσία επιδιώκουν να την παρουσιάσουν ως σταθερό άξονα συνεργασίας σε μια περιοχή όπου οι συμμαχίες μετακινούνται διαρκώς.
Η κυπριακή κυβέρνηση επιβεβαίωσε επισήμως ότι ο πρόεδρος Χριστοδουλίδης μεταβαίνει αύριο στο Ελ Αλαμέιν για τη Σύνοδο Κορυφής. Το μήνυμα της κοινής εικόνας των τριών ηγετών είναι ευκρινές: οι σχέσεις Αθήνας–Καΐρου και Λευκωσίας–Καΐρου δεν αποτελούν συγκυριακές συμπράξεις αλλά δομημένη συνεργασία.
Το GREGY και η ενεργειακή γεωπολιτική
Το δεύτερο μεγάλο κεφάλαιο είναι η ενέργεια. Το GREGY Interconnector προβλέπει υποθαλάσσια ηλεκτρική διασύνδεση περίπου 950 χιλιομέτρων μεταξύ Αιγύπτου και Ελλάδας και δυνατότητα μεταφοράς έως 3.000 MW ηλεκτρικής ενέργειας από ανανεώσιμες πηγές. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το έχει εντάξει στα έργα ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος και στο Global Gateway.
Η σημασία του επομένως δεν είναι μόνο οικονομική. Εάν προχωρήσει, δημιουργεί έναν απευθείας ενεργειακό διάδρομο Αφρική–Ελλάδα–Ευρώπη, αναβαθμίζοντας συγχρόνως τον ρόλο της Ελλάδας ως ενεργειακής πύλης και της Αιγύπτου ως εξαγωγέα πράσινης ενέργειας. Και η συζήτηση αποκτά ακόμη μεγαλύτερο ενδιαφέρον επειδή διεξάγεται παράλληλα με την αβεβαιότητα γύρω από άλλα ενεργειακά projects της Ανατολικής Μεσογείου.
Λιβύη και μεταναστευτικό
Η Λιβύη θα είναι επίσης στο τραπέζι. Αθήνα και Κάιρο έχουν κοινό συμφέρον να μην αποκτήσει μονιμότερα γεωπολιτικά χαρακτηριστικά η τουρκική παρουσία στη χώρα και επαναλαμβάνουν ότι η λύση πρέπει να είναι πολιτική και να προκύψει υπό την αιγίδα του ΟΗΕ.
Για την Αθήνα υπάρχει πλέον και μια δεύτερη διάσταση: οι μεταναστευτικές διαδρομές από την Αίγυπτο προς τη Λιβύη και στη συνέχεια προς την Κρήτη. Η Αίγυπτος είναι ταυτόχρονα χώρα προέλευσης, διέλευσης και υποδοχής μεγάλου αριθμού μεταναστών και προσφύγων, γεγονός που την καθιστά κρίσιμο εταίρο για την ΕΕ. Η Αθήνα έχει επενδύσει πολιτικά στην ενίσχυση των σχέσεων ΕΕ–Αιγύπτου, κάτι που αποτελεί σημαντικό κεφάλαιο στις διμερείς σχέσεις.
Το δύσκολο κεφάλαιο της Αγίας Αικατερίνης
Υπάρχει όμως και ένα θέμα στο οποίο οι δύο πλευρές δεν έχουν ακόμη κλείσει όλες τις εκκρεμότητες, η Μονή Αγίας Αικατερίνης του Σινά.
Η ελληνική πλευρά επιδιώκει ένα νομικά ασφαλές καθεστώς που θα διασφαλίζει τον θρησκευτικό και λατρευτικό χαρακτήρα της Μονής και την παρουσία της μοναστικής κοινότητας.
Ο Γιώργος Γεραπετρίτης έχει μιλήσει για προκαταρκτική κατανόηση μεταξύ Αθήνας και Καΐρου, επισημαίνοντας ωστόσο ότι πλέον κρίσιμος λόγος ανήκει και στη μοναστική κοινότητα. Παράλληλα, δημοσιευμένες πληροφορίες από την Αίγυπτο δείχνουν ότι η συζήτηση εξακολουθεί να αφορά ιδιαίτερα σύνθετα ζητήματα κυριότητας, χρήσης της γης και νομικού καθεστώτος.
Επομένως, πιθανότατα δεν πρόκειται για θέμα που θα λυθεί αύριο με μία πολιτική χειραψία. Είναι όμως από εκείνα που μπορούν να λειτουργήσουν είτε ως απόδειξη της ανθεκτικότητας των ελληνοαιγυπτιακών σχέσεων είτε ως μόνιμη εστία τριβής.
Τι πραγματικά διακυβεύεται στο Ελ Αλαμέιν
Το ταξίδι Μητσοτάκη έχει τελικά έναν κεντρικό στόχο, να αποδείξει ότι η στρατηγική σχέση Ελλάδας–Αιγύπτου αντέχει ακόμη και όταν η Αίγυπτος ανοίγει ταυτόχρονα τις πόρτες της στην Τουρκία. Το Κάιρο δεν πρόκειται να εγκαταλείψει την πολιτική των πολλαπλών συμμαχιών. Είναι πολύ μεγάλο, πολύ ισχυρό και πολύ κρίσιμο γεωπολιτικά για να ενταχθεί αποκλειστικά σε ένα στρατόπεδο.
Άρα το ελληνικό στοίχημα δεν είναι να «αποσπάσει» την Αίγυπτο από την Τουρκία. Είναι να διατηρήσει τρία κεκτημένα, τη συμφωνία των θαλασσίων ζωνών, τον στρατηγικό άξονα Αθήνας–Λευκωσίας–Καΐρου και τη μετατροπή αυτής της πολιτικής σχέσης σε συγκεκριμένα ενεργειακά και οικονομικά έργα.
Εάν αυτά επιβεβαιωθούν αύριο στο Ελ Αλαμέιν, η επίσκεψη θα μπορεί να θεωρηθεί επιτυχής ακόμη και χωρίς κάποια θεαματική νέα συμφωνία. Γιατί αυτή τη στιγμή στην Ανατολική Μεσόγειο η μεγαλύτερη διπλωματική επιτυχία δεν είναι μόνο να αποκτάς νέους συμμάχους. Είναι να μην αφήνεις τους παλιούς να μετακινούνται όταν όλοι οι υπόλοιποι επιχειρούν να τους προσεταιριστούν.