Η Ευρώπη κοιτάζει σήμερα έντρομη την εκτόξευση της AfD στη Γερμανία και αναρωτιέται πώς είναι δυνατόν, ογδόντα χρόνια μετά το τέλος του πολέμου, η γερμανική Ακροδεξιά να αποκτά τέτοια κοινωνική και εκλογική δύναμη. Υπάρχει όμως ένα ερώτημα που αποφεύγει, ποιοι έστρωσαν το έδαφος πάνω στο οποίο φύτρωσε;
Γιατί η AfD δεν εμφανίστηκε ξαφνικά. Γεννήθηκε το 2013, μέσα στην κρίση του ευρώ, αρχικά ως ευρωσκεπτικιστικό κόμμα και στη συνέχεια μεταλλάχθηκε σε μια πολύ σκληρότερη δύναμη της γερμανικής Δεξιάς. Και πίσω από εκείνη την εποχή δεσπόζουν δύο ονόματα που σήμερα απουσιάζουν βολικά από το κάδρο, Άνγκελα Μέρκελ και Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.
Ήταν η Ευρώπη της δημοσιονομικής τιμωρίας. Του «οι αριθμοί να βγαίνουν και ας μη βγαίνουν οι κοινωνίες». Των περικοπών, της εσωτερικής υποτίμησης, της ανεργίας και της αντίληψης ότι οι λαοί της Νότιας Ευρώπης έπρεπε περίπου να τιμωρηθούν για να συνετιστούν.
Και εμείς στην Ελλάδα ξέρουμε καλά τι σημαίνει αυτό. Η χώρα έχασε μέσα στην κρίση περίπου το ένα τέταρτο του ΑΕΠ της, η ανεργία εκτινάχθηκε, μισθοί και συντάξεις περικόπηκαν και μια ολόκληρη κοινωνία αισθάνθηκε ότι οι αποφάσεις για τη ζωή της λαμβάνονταν σε Βρυξέλλες, Φρανκφούρτη και Βερολίνο.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον η Χρυσή Αυγή από ένα περιθωριακό νεοναζιστικό μόρφωμα μπήκε το 2012 στη Βουλή με σχεδόν 7% και εξελίχθηκε σε τρίτη πολιτική δύναμη. Ερευνητικές αναλύσεις για την περίοδο έχουν συνδέσει ευθέως την εκλογική της εκτόξευση με τη βίαιη οικονομική κρίση, τη μαζική αποχώρηση ψηφοφόρων από τα παραδοσιακά κόμματα, την οικονομική ανασφάλεια και, παράλληλα, το μεταναστευτικό και το αίσθημα εγκατάλειψης.
Δεν έφτιαξε φυσικά ο Σόιμπλε τη Χρυσή Αυγή. Ούτε η λιτότητα μετατρέπει αυτομάτως έναν πολίτη σε ακροδεξιό. Όποιος το υποστηρίξει αυτό απλουστεύει επικίνδυνα την Ιστορία.
Αλλά η κοινωνική ερημοποίηση είναι το καλύτερο λίπασμα για τους ακραίους. Και η ελληνική περίπτωση το απέδειξε: όταν καταρρέουν εισοδήματα, προσδοκίες και εμπιστοσύνη στους θεσμούς, τα αντισυστημικά άκρα βρίσκουν χώρο να πουλήσουν εύκολους εχθρούς και ακόμη ευκολότερες λύσεις.
Και τώρα το ίδιο Βερολίνο βλέπει το πρόβλημα να επιστρέφει στο σπίτι του.
Η Γερμανία πληρώνει ταυτόχρονα τη χρόνια υποεπένδυση, το μεταναστευτικό που δεν διαχειρίστηκε πολιτικά, την ενεργειακή εξάρτηση από τη Ρωσία και ένα οικονομικό μοντέλο που πίστεψε ότι θα λειτουργεί αιώνια με φθηνή ενέργεια και πανίσχυρες εξαγωγές. Και η Ευρώπη συζητά ξανά για «τείχη προστασίας» απέναντι στην Ακροδεξιά. Καλά κάνει. Μόνο που τα τείχη δεν αρκούν.
Γιατί όταν εκατομμύρια πολίτες φεύγουν από τα παραδοσιακά κόμματα, δεν αρκεί να τους λες ότι ψηφίζουν λάθος. Πρέπει να αναρωτηθείς γιατί έπαψαν να πιστεύουν σε εσένα.
Η AfD είναι το σύμπτωμα. Η Χρυσή Αυγή ήταν επίσης σύμπτωμα μιας κοινωνίας σε αποσύνθεση. Και ίσως το μεγαλύτερο λάθος της σημερινής Ευρώπης είναι ότι καταδικάζει –ορθώς– τα τέρατα, αλλά εξακολουθεί να αποφεύγει τη συζήτηση για εκείνους που δημιούργησαν τις συνθήκες μέσα στις οποίες τα τέρατα γιγαντώθηκαν.