Η Αμερικανίδα πρέσβειρα στην Αθήνα οργάνωσε δεξίωση για να τιμηθεί η Ημέρα της Ανεξαρτησίας των Ηνωμένων Πολιτειών. Τίποτε πιο φυσικό, θα έλεγε κανείς. Κάθε έθνος έχει ανάγκη από τις επετείους του. Από τα σύμβολα, τις σημαίες, τους ύμνους, τις τελετές, τις ευγενικές προσφωνήσεις, την επίσημη γλώσσα της διπλωματίας. Η μνήμη είναι αναγκαία για την πολιτική ύπαρξη ενός λαού.
Μόνο που υπάρχει πάντοτε ένα ερώτημα, δυσάρεστο ίσως αλλά αναπόφευκτο: η ανεξαρτησία είναι αξία καθολική ή προνόμιο των ισχυρών;
Διότι η Αμερική γιορτάζει την ανεξαρτησία της ως καταστατικό γεγονός της ιστορικής της ταυτότητας. Γιορτάζει την εξέγερση απέναντι στην αυτοκρατορική επιβολή. Γιορτάζει το δικαίωμα ενός λαού να ορίζει ο ίδιος τη μοίρα του. Γιορτάζει, δηλαδή, μια πράξη απελευθέρωσης.
Αλλά όταν ένας άλλος λαός, μια άλλη χώρα, μια άλλη κοινωνία επιχειρεί να διεκδικήσει τη δική της ανεξαρτησία, ιδίως όταν αυτή η ανεξαρτησία συγκρούεται με τα γεωπολιτικά συμφέροντα των Ηνωμένων Πολιτειών, τότε η ρητορική της ελευθερίας αρχίζει να θολώνει. Η αυτοδιάθεση παύει να είναι ιερή αρχή και μετατρέπεται σε πρόβλημα ασφαλείας. Η ανεξαρτησία δεν αντιμετωπίζεται πλέον ως δικαίωμα, αλλά ως ενόχληση. Και η ενόχληση, στην ψυχρή γλώσσα της ισχύος, συχνά βαφτίζεται απειλή.
Εκεί ακριβώς αποκαλύπτεται η τραγική υποκρισία της εποχής μας. Οι ισχυροί λαοί τιμούν την ελευθερία όταν αφορά τη δική τους ιστορική αυτοεικόνα. Την επικαλούνται σε δεξιώσεις, σε λόγους, σε διακηρύξεις, σε διπλωματικές τελετές. Όταν όμως η ίδια λέξη χρησιμοποιείται από τους αδύναμους, από εκείνους που ζητούν να σταθούν έξω από ζώνες επιρροής, έξω από εξαρτήσεις, έξω από στρατηγικούς σχεδιασμούς άλλων, τότε η ελευθερία αντιμετωπίζεται ως ύποπτη φιλοδοξία.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες υπήρξαν και παραμένουν μια χώρα με τεράστιο ιστορικό, τεχνολογικό, πολιτικό και πολιτισμικό εκτόπισμα. Κανείς σοβαρός άνθρωπος δεν μπορεί να αγνοήσει τη συμβολή τους στη διαμόρφωση του σύγχρονου κόσμου. Ούτε μπορεί να αρνηθεί ότι εκατομμύρια άνθρωποι εμπνεύστηκαν από το αμερικανικό ιδεώδες της ελευθερίας, της ατομικής ευθύνης, της δημοκρατικής συμμετοχής.
Όμως άλλο πράγμα το ιδεώδες και άλλο η αυτοκρατορική του χρήση. Άλλο η δημοκρατία ως τρόπος συλλογικής ζωής και άλλο η δημοκρατία ως πρόσχημα επεμβάσεων. Άλλο η ελευθερία ως υπαρξιακή ανάγκη των λαών και άλλο η ελευθερία ως σύνθημα που συνοδεύει στρατιωτικές επιχειρήσεις, ανατροπές καθεστώτων, πολέμους και επεμβάσεις.
Οι ιέρακες του αμερικανικού Πενταγώνου δεν συγκινούνται εύκολα από την ανεξαρτησία όταν αυτή δεν υπηρετεί τη γεωπολιτική χρησιμότητα. Δεν διαβάζουν την ιστορία με ηθικές κατηγορίες, αλλά με χάρτες, βάσεις, ενεργειακές οδούς, συμμαχίες, αντιπάλους, σφαίρες επιρροής. Η γλώσσα τους είναι γλώσσα ισχύος. Και η ισχύς σπανίως ανέχεται την αυθεντική ανεξαρτησία των άλλων.
Γι’ αυτό και τόσοι πόλεμοι παρουσιάστηκαν κατά καιρούς με το λεξιλόγιο της προστασίας. Προστασία των λαών. Προστασία της δημοκρατίας. Προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Προστασία της διεθνούς τάξης. Πόσο βολικές λέξεις. Πόσο εύκολα γίνονται άλλοθι. Και πόσο συχνά, πίσω από αυτές, κρύβονται συμφέροντα που καμία σχέση δεν έχουν με τον άνθρωπο, με την ελευθερία, με την αξιοπρέπεια των κοινωνιών.
Δεν είναι, λοιπόν, το πρόβλημα η δεξίωση. Ούτε η σημαία. Ούτε η επέτειος. Κάθε λαός δικαιούται να τιμά τη γέννησή του. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η εθνική μνήμη γίνεται ηθική αυτάρκεια. Όταν μια υπερδύναμη θεωρεί ότι η δική της ανεξαρτησία είναι ιερή, ενώ η ανεξαρτησία των άλλων είναι ανεκτή μόνο εφόσον δεν την ενοχλεί.
Εδώ ακριβώς βρίσκεται το βαθύτερο πολιτικό και ηθικό ζήτημα. Η ανεξαρτησία δεν μπορεί να είναι επιλεκτική αξία. Δεν μπορεί να είναι γιορτή για τους ισχυρούς και κατηγορία για τους αδύναμους. Δεν μπορεί να τιμάται με σαμπάνια στις πρεσβείες και να βομβαρδίζεται στα πεδία των συγκρούσεων όταν αλλάζει γεωπολιτικό πρόσημο.
Αν η ελευθερία έχει νόημα, το έχει επειδή ανήκει σε όλους. Όχι μόνο στους συμμάχους. Όχι μόνο στους χρήσιμους. Όχι μόνο σε όσους εντάσσονται πρόθυμα σε στρατηγικούς σχεδιασμούς. Αν η ανεξαρτησία είναι ανθρώπινο και εθνικό δικαίωμα, τότε δεν μπορεί να μετριέται με τα συμφέροντα της Ουάσιγκτον, της Μόσχας, του Πεκίνου ή οποιασδήποτε άλλης δύναμης.
Η 4η Ιουλίου, λοιπόν, μπορεί να είναι μια όμορφη τελετή. Μπορεί να είναι μια ευκαιρία για διπλωματικές χειραψίες, χαμόγελα, φωτογραφίες και λόγους περί δημοκρατίας. Αλλά θα είχε μεγαλύτερη αξία αν συνοδευόταν από μια απλή παραδοχή: ότι η ανεξαρτησία δεν είναι αμερικανική ιδιοκτησία. Είναι απαίτηση όλων των λαών.
Και όσο οι υπερδυνάμεις γιορτάζουν τη δική τους ελευθερία, ενώ δυσπιστούν απέναντι στην ελευθερία των άλλων, τόσο οι επέτειοι θα κινδυνεύουν να γίνονται όχι μνήμη αλήθειας, αλλά τελετουργία υποκρισίας.