Ανατολική Μεσόγειος: Γεωπολιτική σκακιέρα από την Κάσο μέχρι τη Λιβύη – Μητσοτάκης και Χριστοδουλίδης στη Λευκωσία με το Κάιρο να απορρίπτει το τουρκολιβυκό μνημόνιο στον ΟΗΕ

Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ανατολική Μεσόγειος εξελίσσεται σε πεδίο διπλωματικών αντιπαραθέσεων, ενεργειακών ανταγωνισμών και αμφισβητήσεων θαλάσσιων δικαιωμάτων, η συνάντηση του Κυριάκου Μητσοτάκη με τον Νίκο Χριστοδουλίδη στη Λευκωσία αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία.

Η 4η Διακυβερνητική Σύνοδος Ελλάδας–Κύπρου, που πραγματοποιείται σήμερα, Τετάρτη 18 Νοεμβρίου, συμπίπτει με τρεις κρίσιμες εξελίξεις: την επανέναρξη των ερευνών για την ηλεκτρική διασύνδεση Κρήτης–Κύπρου, την τουρκική αμφισβήτηση των αρμοδιοτήτων στις επίμαχες θαλάσσιες περιοχές και τη νέα παρέμβαση της Αιγύπτου στον ΟΗΕ κατά του τουρκολιβυκού μνημονίου.

Το ζητούμενο δεν περιορίζεται στην κατασκευή ενός ενεργειακού έργου. Αφορά τη δυνατότητα των κρατών της περιοχής να ασκούν τα δικαιώματά τους, να διαμορφώνουν ενεργειακές διασυνδέσεις και να προχωρούν σε συμφωνίες οριοθέτησης χωρίς νέες εστίες έντασης.

Το καλώδιο και η αντιπαράθεση στην Κάσο

Στο επίκεντρο βρίσκεται ο Great Sea Interconnector (GSI), το υποθαλάσσιο καλώδιο που φιλοδοξεί να συνδέσει ηλεκτρικά την Κρήτη με την Κύπρο, τερματίζοντας την ενεργειακή απομόνωση της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Η επανεκκίνηση των βυθομετρικών ερευνών από το γαλλικής σημαίας Abeille Marengo συνοδεύτηκε από νέα ελληνοτουρκική αντιπαράθεση. Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX, υποστηρίζοντας ότι οι δραστηριότητες πραγματοποιούνται σε περιοχές τουρκικής αρμοδιότητας και παρουσιάζοντας τις έρευνες ως συντονισμένες με τις αρμόδιες τουρκικές αρχές.

Αθήνα και Λευκωσία απέρριψαν τις τουρκικές αναγγελίες, υπογραμμίζοντας ότι οι προβλεπόμενες άδειες είχαν χορηγηθεί από τις ελληνικές και κυπριακές αρχές.

Το γαλλικό πλοίο πραγματοποίησε εργασίες στην περιοχή νοτιοανατολικά της Κάσου και της Καρπάθου, παρουσία ελληνικών και τουρκικών πολεμικών πλοίων, χωρίς να αναφερθεί φυσική παρεμπόδιση των ερευνών. Στις 16 Νοεμβρίου επέστρεψε προσωρινά στο Ηράκλειο, ενόψει της συνέχισης της αποστολής του.

Ιδιαίτερη πολιτική αντιπαράθεση προκάλεσε και η γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία και την Αίγυπτο. Σύμφωνα με δημοσιευμένες πληροφορίες για το περιεχόμενό της, επρόκειτο για διπλωματική ενημέρωση και όχι για αίτημα αδειοδότησης.

Το ερώτημα που ανακύπτει είναι κατά πόσο παρόμοιες διπλωματικές διαδικασίες μπορούν να χρησιμοποιηθούν από την Άγκυρα για την προβολή των δικών της διεκδικήσεων.

Η Αίγυπτος αμφισβητεί το τουρκολιβυκό στον ΟΗΕ

Την ίδια στιγμή, η Αίγυπτος επανέρχεται δυναμικά στο διπλωματικό προσκήνιο. Με ρηματική διακοίνωση της 5ης Νοεμβρίου 2026, που καταχωρίστηκε ως επίσημο έγγραφο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών με αριθμό Α/81/479, το Κάιρο επαναλαμβάνει ότι δεν αναγνωρίζει το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019, το οποίο χαρακτηρίζει απολύτως άκυρο και χωρίς έννομες συνέπειες έναντι της Αιγύπτου.

Η αιγυπτιακή παρέμβαση αποκτά ιδιαίτερη σημασία μετά την απόφαση της Βουλής των Αντιπροσώπων της ανατολικής Λιβύης, στις 20 Οκτωβρίου, να εγκρίνει το μνημόνιο, ανατρέποντας την προηγούμενη στάση της.

Το Κάιρο απορρίπτει επιπλέον τις τουρκολιβυκές ενεργειακές συμφωνίες του 2022 και του 2025, καθώς και τις μονομερείς θαλάσσιες οριογραμμές της Λιβύης, στον βαθμό που θεωρεί ότι επικαλύπτουν αιγυπτιακές θαλάσσιες ζώνες.

Η παρέμβαση δεν συνιστά διεθνή δικαστική ακύρωση της συμφωνίας Τουρκίας–Λιβύης. Αποτυπώνει όμως μια σαφή και επίσημα καταγεγραμμένη αντίθεση της Αιγύπτου σε συμφωνίες και διεκδικήσεις που θεωρεί αντίθετες προς τα δικαιώματά της.

Η συμφωνία Ελλάδας–Αιγύπτου και το επόμενο βήμα

Η Ελλάδα και η Αίγυπτος έχουν ήδη προχωρήσει από τον Αύγουστο του 2020 σε συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ, η οποία αποτέλεσε διπλωματική απάντηση στην τουρκολιβυκή συμφωνία του 2019.

Μετά την πρόσφατη απόφαση του λιβυκού Κοινοβουλίου, Αθήνα και Κάιρο συμφώνησαν να αρχίσουν τεχνικές συζητήσεις για την επέκταση της υφιστάμενης οριοθέτησης προς ανατολάς, με κατεύθυνση την Κύπρο.

Πρόκειται για εξέλιξη με ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς μια ενδεχόμενη νέα συμφωνία θα επηρέαζε τις διπλωματικές ισορροπίες και την αποτύπωση των θαλάσσιων δικαιωμάτων στην περιοχή.

Υπάρχει, ωστόσο, μια σημαντική παράμετρος: η Αίγυπτος δεν επιδιώκει ρήξη με την Τουρκία. Αντιθέτως, οι δύο χώρες έχουν αποκαταστήσει τους διπλωματικούς διαύλους τους, ενώ η Άγκυρα επιδιώκει να προσελκύσει το Κάιρο σε διαπραγματεύσεις για θαλάσσια οριοθέτηση.

Η αιγυπτιακή εξωτερική πολιτική επιχειρεί συνεπώς να συνδυάσει την υπεράσπιση των θαλάσσιων συμφερόντων της με τη διατήρηση λειτουργικών σχέσεων τόσο με την Ελλάδα όσο και με την Τουρκία.

Το αναπάντητο ερώτημα για την ΑΟΖ Ελλάδας–Κύπρου

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει μια εκκρεμότητα στις σχέσεις Αθήνας και Λευκωσίας: η απουσία συμφωνίας οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών μεταξύ Ελλάδας και Κύπρου.

Παρότι οι δύο χώρες συνεργάζονται στενά σε διπλωματικό, αμυντικό και ενεργειακό επίπεδο, δεν έχουν ολοκληρώσει διμερή οριοθέτηση. Ο κυβερνητικός εκπρόσωπος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Λετυμπιώτης, διευκρίνισε ότι το ζήτημα δεν περιλαμβάνεται στην επίσημη ημερήσια διάταξη της Συνόδου, τονίζοντας ότι οποιαδήποτε σχετική απόφαση θα ληφθεί σε στενό συντονισμό με την Ελλάδα.

Αντιθέτως, η πρόοδος του GSI θα συζητηθεί, ενώ η Λευκωσία ανακοίνωσε ότι έχει ήδη ξεκινήσει η διαδικασία εκταμίευσης των 25 εκατομμυρίων ευρώ για το έργο.

Η γεωπολιτική εξίσωση της επόμενης ημέρας

Από την Κάσο μέχρι τις ακτές της Λιβύης, διαμορφώνεται ένα σύνθετο πλέγμα ανταγωνιστικών συμφερόντων. Η Τουρκία επιχειρεί να διατηρήσει τις θαλάσσιες διεκδικήσεις της και να ενισχύσει την επιρροή της στη Λιβύη. Η Αίγυπτος υπερασπίζεται τις δικές της οριοθετήσεις, διατηρώντας παράλληλα ανοικτή την επικοινωνία με την Άγκυρα. Η Γαλλία συμμετέχει μέσω της δραστηριότητας γαλλικών εταιρειών στο ενεργειακό έργο, ενώ Ελλάδα και Κύπρος επιδιώκουν την ολοκλήρωση της ηλεκτρικής διασύνδεσης.

Η σημερινή συνάντηση Μητσοτάκη–Χριστοδουλίδη καλείται επομένως να δώσει απαντήσεις που υπερβαίνουν το τεχνικό χρονοδιάγραμμα του καλωδίου.

Το κρίσιμο ερώτημα είναι εάν η συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Αιγύπτου μπορεί να αποκτήσει μεγαλύτερο θεσμικό και διπλωματικό βάθος, την ώρα που οι ανταγωνιστικές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο παραμένουν ενεργές.

Γιατί η πραγματική γεωπολιτική δοκιμασία δεν εξαντλείται στην έκδοση μιας NAVTEX ή στην αποστολή μιας ρηματικής διακοίνωσης. Κρίνεται στη δυνατότητα των κρατών να μετατρέψουν τις νομικές και διπλωματικές τους θέσεις σε σταθερές συμφωνίες, λειτουργικές συνεργασίες και έργα που πράγματι ολοκληρώνονται.