Η Ελλάδα θρηνεί ξανά. Πριν προλάβει να αποχαιρετήσει τους τρεις πυροσβέστες που έχασαν τη ζωή τους στο Ρέθυμνο και στο Γύθειο, δύο ακόμη άνθρωποι σκοτώθηκαν στην Ψάθα, όταν συγκρούστηκαν τα ελικόπτερα που επιχειρούσαν στην πρώτη γραμμή της κατάσβεσης. Πέντε νεκροί μέσα σε λίγες ημέρες. Πίσω από τους αριθμούς βρίσκονται άνθρωποι που έδωσαν τη ζωή τους προσπαθώντας να σώσουν άλλους.
Κάθε μεγάλη πυρκαγιά επαναφέρει το ίδιο ερώτημα: «Τις πταίει;» Και σχεδόν πάντα η δημόσια συζήτηση εγκλωβίζεται σε δύο ακραίες αφηγήσεις. Από τη μία όσοι αποδίδουν τα πάντα στην κλιματική κρίση και από την άλλη όσοι θεωρούν ότι όλα είναι αποκλειστικά αποτέλεσμα κρατικής ανεπάρκειας. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη και ακριβώς γι’ αυτό πολύ πιο δύσκολη.
Η κλιματική κρίση υπάρχει: Δεν εξηγεί όμως τα πάντα
Κανένας σοβαρός επιστήμονας δεν αμφισβητεί ότι η Μεσόγειος συγκαταλέγεται στις περιοχές που θερμαίνονται ταχύτερα από τον παγκόσμιο μέσο όρο. Οι περίοδοι υψηλού κινδύνου μεγαλώνουν, η διάρκεια της αντιπυρικής περιόδου επιμηκύνεται και τα ακραία φαινόμενα γίνονται συχνότερα.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε καταστροφική πυρκαγιά αποτελεί αυτόματα προϊόν της κλιματικής αλλαγής.
Στη φετινή περίπτωση δεν είχε προηγηθεί πολύμηνος καύσωνας αντίστοιχος του 2021. Οι θυελλώδεις άνεμοι που επικράτησαν ήταν κυρίως τα γνωστά καλοκαιρινά μελτέμια και όχι κάποιο πρωτοφανές μετεωρολογικό φαινόμενο. Η επίκληση της κλιματικής κρίσης δεν μπορεί να λειτουργεί ως καθολική εξήγηση ούτε, πολύ περισσότερο, ως πολιτικό άλλοθι.
Η κλιματική κρίση αυξάνει τον κίνδυνο. Δεν ανάβει τη φωτιά, ούτε εξηγεί γιατί αυτή εξαπλώνεται ανεξέλεγκτα.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα βρίσκεται πριν ανάψει η πρώτη σπίθα
Οι περισσότεροι δασολόγοι συμφωνούν σε ένα σημείο: η πρόληψη αξίζει περισσότερο από οποιαδήποτε κατάσβεση. Η Ελλάδα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει το δάσος σχεδόν αποκλειστικά όταν αυτό καίγεται.
Επί δεκαετίες εγκαταλείφθηκαν τεράστιες δασικές εκτάσεις. Η παραδοσιακή διαχείριση των πευκοδασών περιορίστηκε δραματικά. Η συλλογή ρητίνης σχεδόν εξαφανίστηκε, οι καθαρισμοί μειώθηκαν, οι αντιπυρικές ζώνες δεν συντηρήθηκαν συστηματικά και μεγάλα τμήματα δασών έμειναν χωρίς ενεργή ανθρώπινη παρουσία.
Το αποτέλεσμα είναι η δημιουργία τεράστιων ποσοτήτων καύσιμης ύλης. Όταν ξεσπάσει φωτιά, αυτή δεν καίει μόνο δέντρα. Καίει δεκαετίες συσσωρευμένης εγκατάλειψης. Οι ειδικοί υπενθυμίζουν ότι η δασοπροστασία δεν είναι μόνο ευθύνη της Πυροσβεστικής. Είναι πρωτίστως αντικείμενο δασικής πολιτικής, διαχείρισης και πρόληψης όλο τον χρόνο.
Η Πυροσβεστική καλείται να κερδίσει μια μάχη που πολλές φορές έχει ήδη χαθεί
Οι πυροσβέστες δεν μπορούν να γίνονται οι μόνιμοι αποδέκτες της δημόσιας οργής. Το προσωπικό επιχειρεί πολλές φορές σε ακραίες συνθήκες, με συνεχείς αναζωπυρώσεις, ισχυρούς ανέμους και πολλαπλά ταυτόχρονα μέτωπα.
Τα τελευταία χρόνια ο μηχανισμός έχει ενισχυθεί σημαντικά. Υπάρχουν περισσότερα εναέρια μέσα, περισσότερα drones επιτήρησης, ομάδες δασοκομάντος, περισσότερες προσλήψεις και καλύτερος επιχειρησιακός συντονισμός σε σχέση με προηγούμενες δεκαετίες.
Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι λύθηκαν όλα τα προβλήματα. Ο στόλος πολλών Canadair παραμένει γερασμένος, οι βλάβες είναι συχνές, ο μέσος όρος ηλικίας μεγάλου μέρους του προσωπικού είναι υψηλός, ενώ όταν εκδηλώνονται πολλές μεγάλες πυρκαγιές ταυτόχρονα, ακόμη και ένας ενισχυμένος μηχανισμός φτάνει στα όριά του.
Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο πόσα μέσα διαθέτουμε, αλλά πόσο γρήγορα μπορούν να βρίσκονται στο σωστό σημείο μέσα στα πρώτα λεπτά, όταν μια φωτιά ακόμη μπορεί να περιοριστεί.
Το 112 έσωσε ζωές. Δεν σώζει όμως τα δάση
Εάν υπάρχει ένα σημείο στο οποίο καταγράφεται σαφής πρόοδος μετά το Μάτι, αυτό είναι η προστασία της ανθρώπινης ζωής. Το σύστημα 112 έχει αλλάξει ριζικά τον τρόπο με τον οποίο γίνονται οι εκκενώσεις. Χιλιάδες άνθρωποι απομακρύνθηκαν εγκαίρως από επικίνδυνες περιοχές και αποφεύχθηκαν τραγωδίες αντίστοιχες του 2018. Ωστόσο το 112 είναι εργαλείο πολιτικής προστασίας, όχι εργαλείο δασοπροστασίας. Προστατεύει ανθρώπους όταν η φωτιά έχει ήδη ξεφύγει. Δεν αποτρέπει την καταστροφή των οικοσυστημάτων.
Οι εμπρησμοί και η ανθρώπινη αμέλεια παραμένουν κρίσιμος παράγοντας
Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί. Οι περισσότερες συλλήψεις των τελευταίων ημερών αφορούν αμέλεια και όχι οργανωμένους εμπρησμούς.
Παράνομες καύσεις, γεωργικές εργασίες, ηλεκτρολογικές βλάβες, απορρίμματα, μηχανήματα και ανθρώπινη απροσεξία εξακολουθούν να προκαλούν μεγάλο ποσοστό των πυρκαγιών. Η δημόσια συζήτηση συχνά αναζητεί οργανωμένα σχέδια, όταν στην πραγματικότητα η μεγαλύτερη απειλή προέρχεται πολλές φορές από τη χρόνια αδιαφορία. Οι γερασμένες και όχι υπογειοποιημένς υποδομές μεταφοράς ενέργείας είναι το νούμερο 1 πρόβλημα που μένει στην αφάνεια αλλά προκαλεί τις περισσότερες πυρκαγιές.
Η αυτοδιοίκηση δεν μπορεί να μένει στο απυρόβλητο
Η συζήτηση επικεντρώνεται συνήθως στην κυβέρνηση, όμως η αλυσίδα ευθυνών είναι πολύ μεγαλύτερη. Οι δήμοι έχουν κρίσιμο ρόλο στους καθαρισμούς οικοπέδων, στη διαχείριση απορριμμάτων, στη συντήρηση δασικών δρόμων, στην πρόληψη και στον έλεγχο της αυθαίρετης δόμησης. Όπως φάνηκε στην Πάρο με την καταστροφική διαχείριση της δημοτική αρχής.
Περιφέρειες, δασικές υπηρεσίες, υπουργεία και τοπική αυτοδιοίκηση αποτελούν κρίκους της ίδιας αλυσίδας. Όταν ένας αποτύχει, επηρεάζεται ολόκληρο το σύστημα. Η εμπειρία δείχνει ότι πολλές μεγάλες καταστροφές δεν οφείλονται σε μία μεγάλη αστοχία αλλά σε δεκάδες μικρές παραλείψεις που συσσωρεύονται επί χρόνια.
Η πολιτική δεν μπορεί να λειτουργεί μόνο μετά την καταστροφή
Κάθε κυβέρνηση ανακοινώνει μετά από κάθε μεγάλη φωτιά αντιδιαβρωτικά έργα, αποζημιώσεις, αναδασώσεις και σχέδια αποκατάστασης. Όλα αυτά είναι απαραίτητα. Όμως η πραγματική αξιολόγηση δεν πρέπει να γίνεται μετά τη φωτιά αλλά πριν από αυτήν.
Πόσα δάση διαχειρίστηκαν ενεργά;
Πόσες αντιπυρικές ζώνες συντηρήθηκαν;
Πόσα χιλιόμετρα δασικών δρόμων καθαρίστηκαν;
Πόσοι καθαρισμοί ολοκληρώθηκαν εγκαίρως;
Πόσο γρήγορα έφτασαν οι πρώτες δυνάμεις;
Σε αυτά τα ερωτήματα θα κριθεί η αποτελεσματικότητα κάθε πολιτικής ηγεσίας.
Οι μεγαπυρκαγιές είναι πλέον η νέα πραγματικότητα. Η μόνιμη δικαιολογία δεν μπορεί να είναι η απάντηση
Η Ελλάδα οφείλει να αποδεχθεί ότι οι μεγαπυρκαγιές θα εμφανίζονται συχνότερα. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε καταστροφή είναι αναπόφευκτη.
Η κλιματική κρίση είναι πραγματικότητα. Η ανθρώπινη αμέλεια επίσης. Η εγκατάλειψη των δασών είναι επίσης πραγματικότητα.
Οι διαχρονικές αδυναμίες του κρατικού μηχανισμού, της αυτοδιοίκησης και της δασικής πολιτικής δεν μπορούν να αγνοηθούν. Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν φταίει η κλιματική κρίση ή το κράτος. Η απάντηση βρίσκεται στη συνύπαρξη πολλών παραγόντων.
Και ίσως η μεγαλύτερη ευθύνη όλων είναι ότι κάθε καλοκαίρι αναζητούμε ενόχους, ενώ κάθε χειμώνα ξεχνάμε να διορθώσουμε τις αιτίες.
Γιατί οι φωτιές δεν ξεκινούν τον Αύγουστο. Ξεκινούν κάθε φορά που η πρόληψη παραμένει η τελευταία προτεραιότητα του κράτους, της αυτοδιοίκησης και της κοινωνίας.