Η λιτότητα, ο «καζινοκαπιταλισμός», η εποχή Μέρκελ–Σόιμπλε και το μεγάλο ευρωπαϊκό παράδοξο: σχεδόν ένας στους τέσσερις ψηφοφόρους στρέφεται πλέον στην Ακροδεξιά.
Το αποτέλεσμα στη Σαξονία-Άνχαλτ δεν είναι απλώς ακόμη μία γερμανική περιφερειακή εκλογή. Η AfD έφτασε στο 43,8%, υπερδιπλασιάζοντας τη δύναμή της και καταγράφοντας μια επίδοση που, για τη μεταπολεμική Γερμανία, είναι ιστορική. Σε εθνικό επίπεδο κινείται πλέον γύρω στο 28% στις δημοσκοπήσεις.
Και εδώ αρχίζει ένας αναπόφευκτος ιστορικός συνειρμός.
Όχι, η Γερμανία του 2026 δεν είναι η Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Και η AfD δεν μπορεί μηχανικά να ταυτιστεί με το NSDAP του Χίτλερ. Όποιος κάνει αυτή την εξίσωση μάλλον εμποδίζει παρά βοηθά την κατανόηση.
Υπάρχει όμως κάτι ανησυχητικά οικείο στον μηχανισμό.
Η Βαϊμάρη δεν πέθανε επειδή ένα πρωί οι Γερμανοί ξύπνησαν ναζί
Το 1928 οι ναζί είχαν λίγο πάνω από 2%. Τέσσερα χρόνια αργότερα είχαν γίνει η μεγαλύτερη πολιτική δύναμη της Γερμανίας.
Τι μεσολάβησε; Οικονομική κατάρρευση. Ανεργία. Τραπεζική κρίση. Αποπληθωρισμός. Μείωση μισθών και κοινωνικών δαπανών. Φόροι. Αίσθηση εθνικής ταπείνωσης. Και κυρίως η πεποίθηση εκατομμυρίων ανθρώπων ότι το δημοκρατικό σύστημα αδυνατούσε πλέον να τους προστατεύσει.
Η ιστορική έρευνα έχει βρει μάλιστα σαφή συσχέτιση μεταξύ της λιτότητας της κυβέρνησης Μπρύνινγκ το 1930-32 και της αύξησης της ναζιστικής ψήφου: εκεί όπου οι περικοπές και οι φορολογικές επιβαρύνσεις ήταν μεγαλύτερες, η εκλογική άνοδος των ναζί ήταν ισχυρότερη.
Δεν σημαίνει ότι η λιτότητα γέννησε τον Χίτλερ. Θα ήταν ιστορικά παιδαριώδες. Σημαίνει όμως ότι δημιούργησε ένα εύφλεκτο κοινωνικό υλικό, στο οποίο ο εθνικισμός, ο αυταρχισμός και ο αποδιοπομπαίος τράγος μπορούσαν πολύ ευκολότερα να βρουν ακροατήριο. Και εδώ φτάνουμε στη σημερινή Ευρώπη.
Από τη Lehman Brothers στα Μνημόνια
Μετά το 2008 η Ευρώπη είχε μπροστά της μια κρίσιμη επιλογή.
Η χρηματοπιστωτική κρίση είχε ξεκινήσει από ένα μοντέλο υπερμόχλευσης, ανεξέλεγκτου τραπεζικού κινδύνου και χρηματοοικονομικής κερδοσκοπίας αυτό που πολιτικά θα ονομάζαμε «καζινοκαπιταλισμό».
Το σύστημα διασώθηκε. Αλλά μεγάλο μέρος του λογαριασμού πέρασε τελικά στις κοινωνίες. Και στην Ευρωζώνη αυτή η λογική πήρε την πιο αυστηρή μορφή της την εποχή Άνγκελα Μέρκελ και Βόλφγκανγκ Σόιμπλε.
Η συλλογιστική ήταν γνωστή, δημοσιονομική πειθαρχία, ισοσκελισμένοι προϋπολογισμοί, μεταρρυθμίσεις, περικοπές, εσωτερική υποτίμηση.
Οικονομικά, μπορεί κανείς να υπερασπιστεί επιμέρους στοιχεία αυτής της πολιτικής. Χώρες όπως η Ελλάδα είχαν πράγματι τεράστιες δικές τους παθογένειες, ελλείμματα, πελατειακό κράτος και προβλήματα ανταγωνιστικότητας.
Αλλά πολιτικά η Ευρώπη έκανε ένα τεράστιο λάθος, μετέτρεψε μια χρηματοπιστωτική κρίση σε κρίση κοινωνικής νομιμοποίησης της ίδιας της ευρωπαϊκής ιδέας.
Η Ελλάδα υπήρξε το πιο ακραίο εργαστήριο. Η ανεργία εκτινάχθηκε, εισοδήματα κατέρρευσαν, η μεσαία τάξη συρρικνώθηκε και τα δύο κόμματα που κυβερνούσαν επί δεκαετίες βρέθηκαν σε βαθιά κρίση. Και ποιος εμφανίστηκε τότε από το πολιτικό περιθώριο; Η Χρυσή Αυγή.
Έρευνες για την ελληνική περίπτωση έχουν συνδέσει την εκρηκτική άνοδό της τόσο με τη βαθιά κοινωνικοοικονομική κρίση όσο και με την κατάρρευση της εμπιστοσύνης προς το παραδοσιακό πολιτικό σύστημα μετά τα Μνημόνια. (
Δεν είναι ελληνική εξαίρεση. Μελέτη 140 και πλέον ετών εκλογικών δεδομένων καταλήγει ότι μετά από χρηματοπιστωτικές κρίσεις η Ακροδεξιά αυξάνει κατά μέσο όρο σημαντικά την εκλογική επιρροή της.
Το μεγάλο λάθος του ευρωπαϊκού κέντρου
Για χρόνια το ευρωπαϊκό πολιτικό σύστημα πίστευε ότι η οικονομία και η πολιτική μπορούν να λειτουργούν σε δύο διαφορετικά δωμάτια.
Στο ένα δωμάτιο υπήρχαν οι «αναγκαίες μεταρρυθμίσεις», οι αγορές, τα spreads, οι οίκοι αξιολόγησης, οι δημοσιονομικοί κανόνες. Στο άλλο υπήρχε ο ψηφοφόρος.
Μόνο που ο ψηφοφόρος δεν είναι λογιστική εγγραφή. Όταν ένας άνθρωπος βλέπει το εργοστάσιο της πόλης του να κλείνει, το παιδί του να μην μπορεί να αγοράσει σπίτι, τον μισθό του να χάνει αγοραστική δύναμη και το κράτος να του εξηγεί ότι «οι δείκτες πάνε καλά», κάποια στιγμή παύει να ενδιαφέρεται για τους δείκτες.
Και τότε εμφανίζεται κάποιος που του προσφέρει την πιο εύκολη πολιτική αφήγηση, «Δεν φταις εσύ. Φταίει ο μετανάστης. Φταίνε οι Βρυξέλλες. Φταίει η παγκοσμιοποίηση. Φταίνε οι ελίτ. Φταίνε όλοι αυτοί που σου πήραν τη χώρα».
Αυτή είναι η πρώτη ύλη της Ακροδεξιάς.
Η χρεοκοπία του καπιταλισμού;
Εδώ χρειάζεται ακρίβεια. Δεν αποδεικνύεται ότι ο καπιταλισμός «χρεοκόπησε» και επομένως νομοτελειακά παράγει φασισμό. Άλλωστε χώρες πέρασαν πολύ βαριές οικονομικές κρίσεις χωρίς να καταλήξουν στον φασισμό.
Το πραγματικό πρόβλημα είναι διαφορετικό, όταν ο καπιταλισμός παράγει μεγάλες ανισότητες και η δημοκρατία εμφανίζεται ανίκανη να τις διορθώσει, τότε υπονομεύεται η πίστη των πολιτών και στον καπιταλισμό και στη δημοκρατία.
Και υπάρχει ακόμη ένα παράδοξο. Η σύγχρονη Ακροδεξιά παρουσιάζεται ως εξέγερση εναντίον του συστήματος, αλλά αρκετές φορές λειτουργεί τελικά ως ανάχωμα απέναντι σε βαθύτερες οικονομικές αλλαγές.
Μεταφέρει τη σύγκρουση. Από το: «ποιος κατέχει τον πλούτο;» στο, «ποιος περνάει τα σύνορα;»
Από το, «γιατί ο εργαζόμενος δεν μπορεί να αγοράσει σπίτι;» στο, «ποιος ξένος παίρνει το σπίτι;»
Από τη φορολόγηση, τις ανισότητες και την ισχύ των πολυεθνικών, στη φυλή, την ταυτότητα, τη μετανάστευση και τον πολιτισμικό πόλεμο. Και έτσι η οργή γίνεται οριζόντια φτωχός εναντίον φτωχού — αντί να παραμένει κάθετη, απέναντι στην οικονομική και πολιτική εξουσία.
Μέρκελ και Σόιμπλε: η ειρωνεία της Ιστορίας
Και κάπου εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη ιστορική ειρωνεία. Η Μέρκελ και ο Σόιμπλε ήθελαν να προστατεύσουν την Ευρώπη της σταθερότητας.
Ο Σόιμπλε ειδικά έγινε η προσωποποίηση της δημοσιονομικής ορθοδοξίας στα χρόνια της κρίσης του ευρώ. Όμως η Ευρώπη που άφησε πίσω της εκείνη η περίοδος έγινε πολιτικά πολύ πιο ασταθής. Η Ιταλία έχει κυβέρνηση Μελόνι.
Η Λεπέν και το Rassemblement National έχουν μετατραπεί σε κεντρικό πόλο της γαλλικής πολιτικής. Το Reform του Φάρατζ παραμένει τεράστια δύναμη στη Βρετανία. Και τώρα στη Γερμανία, στη χώρα όπου για ιστορικούς λόγους θεωρούνταν σχεδόν αδιανόητη μια τέτοια εξέλιξη, η AfD πήρε 44% σε ένα ομόσπονδο κρατίδιο.
Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, πρόσφατη ανάλυση δεδομένων από περισσότερους από 150 πολιτικούς επιστήμονες υπολογίζει ότι σχεδόν ένας στους τέσσερις Ευρωπαίους ψηφοφόρους στηρίζει πλέον κόμματα της Ακροδεξιάς, ποσοστό σχεδόν πενταπλάσιο από εκείνο των μέσων της δεκαετίας του 1990.
Αυτό είναι το πραγματικό καμπανάκι.
Γιατί ο φασισμός δεν έρχεται πρώτα με μπότες Η Βαϊμάρη έχει ένα μάθημα που συχνά θυμόμαστε λάθος. Η δημοκρατία δεν καταρρέει απαραίτητα όταν εμφανίζεται ένας δικτάτορας. Πρώτα καταρρέει η εμπιστοσύνη στη δημοκρατία.
Όταν οι άνθρωποι πιστέψουν ότι οι εκλογές αλλάζουν κυβερνήσεις αλλά όχι τη ζωή τους. Όταν θεωρούν ότι οι θυσίες είναι πάντοτε για τους ίδιους και τα κέρδη πάντοτε για κάποιους άλλους.
Όταν το πολιτικό Κέντρο αντί για ένα σχέδιο κοινωνικής προόδου προσφέρει απλώς την υπόσχεση ότι «εμείς τουλάχιστον δεν είμαστε οι ακραίοι».
Τότε οι ακραίοι δεν χρειάζεται καν να πείσουν την κοινωνία ότι έχουν όλες τις λύσεις. Αρκεί να την πείσουν ότι οι άλλοι απέτυχαν.
Και αυτό ακριβώς είναι ίσως το πιο επικίνδυνο μήνυμα της AfD. Όχι ότι η Ευρώπη ξύπνησε ξαφνικά φασιστική. Αλλά ότι εκατομμύρια Ευρωπαίοι έχουν πάψει να πιστεύουν πως το πολιτικό και οικονομικό σύστημα που οικοδομήθηκε μετά το 1990 μπορεί να τους εξασφαλίσει κάτι καλύτερο.
Και όταν μια δημοκρατία παύει να προσφέρει ελπίδα αλλαγής, το κενό δεν παραμένει ποτέ κενό. Κάποιος θα το γεμίσει.
Στη δεκαετία του 1930 ξέρουμε ποιος το γέμισε. Το πραγματικό ερώτημα για την Ευρώπη του 2026 είναι αν έχει καταλάβει εγκαίρως γιατί ξαναδημιουργείται το κενό.