Η φράση του Κυριάκου Μητσοτάκη στη Βουλή για «λογικές ενός μεικτού συστήματος με μικρότερες περιφέρειες και μεγαλύτερες περιφέρειες, όπου ενδεχομένως κάποιοι μπορεί να εκλέγονται με σταυρό και κάποιοι με λίστα» ανοίγει μια συζήτηση που ξεπερνά την τρέχουσα κομματική αντιπαράθεση. Δείχνει προς μια πιθανή αναδιάταξη του τρόπου με τον οποίο εκλέγονται οι βουλευτές, με στόχο ένα σχήμα πιο σύνθετο από το σημερινό, όπου θα συνυπάρχουν προσωπική ψήφος και κομματική κατάταξη.
Τι σημαίνει στην πράξη
Στην ευρωπαϊκή εκλογική ορολογία, μεικτό σύστημα σημαίνει ότι η Βουλή δεν προκύπτει αποκλειστικά ούτε από αμιγώς προσωπική ψήφο, ούτε αποκλειστικά από κομματικές λίστες. Ένα μέρος των εδρών δίνεται μέσα από περιφέρειες όπου ο πολίτης επιλέγει συγκεκριμένο πρόσωπο, ενώ ένα άλλο μέρος κατανέμεται μέσω λίστας. Η φράση του πρωθυπουργού δεν παραπέμπει, προς το παρόν τουλάχιστον, υποχρεωτικά σε μία και μόνη ξένη συνταγή. Μπορεί να σημαίνει από ένα ηπιότερο υβριδικό σύστημα, όπου ορισμένοι βουλευτές θα εκλέγονται σε μικρές περιφέρειες με σταυρό και άλλοι σε μεγαλύτερες περιφερειακές λίστες, έως ένα πιο φιλόδοξο μεικτό σύστημα με δύο διακριτές λογικές εκπροσώπησης.
Τι επιτρέπει σήμερα το Σύνταγμα
Το Σύνταγμα ήδη δίνει μεγάλο πεδίο ελιγμών στον νομοθέτη. Το άρθρο 54 προβλέπει ρητά ότι το εκλογικό σύστημα και οι εκλογικές περιφέρειες ορίζονται με νόμο. Αυτό σημαίνει ότι μια μεγάλη αλλαγή στη δομή των περιφερειών και στον τρόπο εκλογής των βουλευτών μπορεί, καταρχήν, να γίνει με νέο εκλογικό νόμο, χωρίς να απαιτείται οπωσδήποτε συνταγματική αναθεώρηση μόνο και μόνο επειδή εισάγεται περισσότερη λίστα. Το ίδιο άρθρο ορίζει και πότε εφαρμόζεται ένας νέος εκλογικός νόμος, δηλαδή από τις μεθεπόμενες εκλογές, εκτός αν εξασφαλιστεί πλειοψηφία δύο τρίτων ώστε να ισχύσει νωρίτερα.
Το δεύτερο κρίσιμο στοιχείο είναι το συνταγματικό όριο στην πανελλαδική λίστα. Το άρθρο 54 ορίζει ότι μέρος της Βουλής, όχι μεγαλύτερο από το 1/20 του συνόλου, μπορεί να εκλέγεται ενιαία σε ολόκληρη την Επικράτεια. Με ανώτατο αριθμό βουλευτών τους 300, το όριο αυτό αντιστοιχεί σε έως 15 έδρες. Άρα, αν κάποιος σχεδίαζε ένα μεγάλο, πανελλαδικό, διορθωτικό κομμάτι λίστας, θα έβρισκε μπροστά του συνταγματικό φρένο. Αντίθετα, ένα σχήμα με μεγαλύτερες περιφερειακές λίστες, και όχι μία ενιαία εθνική λίστα, χωρά πολύ πιο εύκολα στο ισχύον πλαίσιο.
Η λογική της λίστας στην Ελλάδα
Το Υπουργείο Εσωτερικών είχε εξηγήσει επίσημα πριν από τις εκλογές της 25ης Ιουνίου 2023 ότι εκείνη η εκλογική αναμέτρηση θα διεξαγόταν με δεσμευμένο συνδυασμό, δηλαδή με λίστα, και όχι με σταυρό προτίμησης. Με απλά λόγια, η ελληνική έννομη τάξη έχει ήδη εφαρμόσει εκλογή βουλευτών με κατάταξη που καθορίζουν τα κόμματα. Άρα, η λίστα ως μηχανισμός δεν είναι κάτι ξένο ή συνταγματικά αδιανόητο στην Ελλάδα.
Γι’ αυτό και ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν μίλησε για πλήρη κατάργηση του σταυρού. Μίλησε για συνδυασμό μικρότερων και μεγαλύτερων περιφερειών, άρα για μια αρχιτεκτονική που θα κρατά την προσωπική σχέση ψηφοφόρου και βουλευτή σε ένα τμήμα του συστήματος, ενώ σε ένα άλλο θα ενισχύει τη λογική της λίστας.
Πού ισχύουν τέτοια μοντέλα
Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι η Γερμανία. Η ομοσπονδιακή εκλογική αρχή αναφέρει ότι οι ψηφοφόροι έχουν δύο ψήφους, μία για υποψήφιο περιφέρειας και μία για κομματική λίστα του κρατιδίου. Το γερμανικό μοντέλο συνδυάζει πλειοψηφική εκλογή στις περιφέρειες με αναλογική εκπροσώπηση μέσω λιστών, και η δεύτερη ψήφος είναι καθοριστική για τη συνολική σύνθεση της Bundestag. Πρόκειται για μοντέλο όπου η προσωπική και η κομματική ψήφος συνυπάρχουν οργανικά.
Αντίστοιχη λογική έχει η Νέα Ζηλανδία. Η εκλογική της επιτροπή το περιγράφει ως σύστημα με δύο ψήφους, μία για κόμμα και μία για υποψήφιο της τοπικής περιφέρειας. Η κομματική ψήφος καθορίζει σε μεγάλο βαθμό πόσες έδρες θα πάρει συνολικά κάθε κόμμα, ενώ οι υπόλοιπες έδρες συμπληρώνονται από τις κομματικές λίστες.
Η Ιταλία προσφέρει ένα διαφορετικό παράδειγμα, πιο κοντά σε αυτό που ακούγεται πολιτικά εύπεπτο για την Ελλάδα. Η Βουλή των Αντιπροσώπων της Ιταλίας περιγράφει ένα σύστημα όπου κάθε ψηφοφόρος ρίχνει μία ψήφο, η οποία μετρά και για τον υποψήφιο της μονοεδρικής ή μικρής περιφέρειας και για τη λίστα της πολυεδρικής περιφέρειας. Οι υποψήφιοι στις πολυεδρικές λίστες εκλέγονται με τη σειρά που έχουν τοποθετηθεί. Πρόκειται για καθαρή συνύπαρξη προσωπικής και λιστοκεντρικής λογικής.
Υπάρχει και το παράδειγμα της Λιθουανίας, που έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ελληνική συζήτηση. Ο ΟΑΣΕ έχει καταγράψει ότι οι βουλευτικές εκλογές διεξάγονται με παράλληλο μεικτό σύστημα, με 71 βουλευτές από μονοεδρικές περιφέρειες και 70 από εθνική αναλογική περιφέρεια. Αυτό δείχνει ότι ένα μεικτό μοντέλο μπορεί να στηθεί και χωρίς το αυστηρό γερμανικό σχήμα, σε μια πιο απλή και πολιτικά ευανάγνωστη εκδοχή.
Πώς θα μπορούσε να μεταφραστεί στην Ελλάδα
Για την Ελλάδα, το πιο ρεαλιστικό σενάριο δεν μοιάζει να είναι η αυτούσια αντιγραφή της Γερμανίας. Μοιάζει περισσότερο με ένα υβριδικό μοντέλο τριών βημάτων. Πρώτον, μικρότερες περιφέρειες εκεί όπου σήμερα ο σταυρός γεννά υπερβολικά ακριβό και σκληρό προσωπικό ανταγωνισμό. Δεύτερον, μεγαλύτερες περιφέρειες ή περιφερειακές λίστες για μέρος των εδρών. Τρίτον, πολιτική απόφαση για το αν το νέο σύστημα θα παραμείνει πλειοψηφικά ευνοϊκό προς το πρώτο κόμμα ή θα κινηθεί προς πιο καθαρή αναλογική διόρθωση.
Στο ελληνικό πεδίο, η πρακτική εφαρμογή θα μπορούσε να πάρει πολλές μορφές. Μία εκδοχή θα ήταν να παραμείνουν αρκετές έδρες σε μικρότερες γεωγραφικές περιφέρειες με σταυρό και ένα δεύτερο σώμα εδρών να μοιράζεται σε μεγαλύτερες περιφερειακές λίστες. Μια άλλη εκδοχή θα ήταν να περιοριστεί ο σταυρός σε ορισμένες ζώνες και να ενισχυθεί η λίστα για πολιτικά στελέχη εθνικής εμβέλειας, υπουργούς ή πρόσωπα που τα κόμματα θέλουν να εντάξουν στη Βουλή χωρίς τη φθορά μιας ακραία προσωποκεντρικής μάχης. Αυτή η ανάγνωση δεν προκύπτει ως επίσημο σχέδιο, προκύπτει όμως ως εύλογη πολιτική ερμηνεία της διατύπωσης που χρησιμοποίησε ο πρωθυπουργός.
Ο σταυρός ενισχύει την προσωπική λογοδοσία, όμως συχνά οδηγεί σε δίκτυα επιρροής, εσωκομματικές συγκρούσεις και καμπάνιες με ισχυρό προσωπικό στοιχείο. Η λίστα δίνει στα κόμματα μεγαλύτερο έλεγχο, ευνοεί πιο συνεκτική κοινοβουλευτική ομάδα και μειώνει την ανάγκη ατομικού εκλογικού μηχανισμού, όμως μεταφέρει μεγάλη ισχύ στις ηγεσίες.