Στην πολιτική συζήτηση όλοι κοιτούν τη διαφορά της Νέας Δημοκρατίας από την αντιπολίτευση, την άνοδο της ΕΛ.Α.Σ. του Αλέξη Τσίπρα, την πίεση που δέχεται το ΠΑΣΟΚ και τις ανακατατάξεις που προκαλεί η συρρίκνωση του ΣΥΡΙΖΑ. Υπάρχει όμως ένας αριθμός που μπορεί να αποδειχθεί εξίσου κρίσιμος με τα ποσοστά των μεγάλων κομμάτων: το 3%.
Το όριο εισόδου στη Βουλή ενδέχεται να εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες παραμέτρους των επόμενων εκλογών. Όχι επειδή θα κρίνει απλώς ποιο μικρό κόμμα θα αποκτήσει κοινοβουλευτική εκπροσώπηση, αλλά επειδή το συνολικό ποσοστό των ψήφων που θα μείνει εκτός Βουλής επηρεάζει άμεσα την κατανομή των αναλογικών εδρών. Με απλά λόγια, στις επόμενες εκλογές δεν θα έχει σημασία μόνο πόσο θα πάρει η ΝΔ. Θα έχει σημασία και πόσοι από τους αντιπάλους της δεν θα περάσουν το κατώφλι της Βουλής.
Η μάχη γύρω από το όριο
Οι τελευταίες δημοσκοπήσεις αποτυπώνουν ένα κατακερματισμένο πολιτικό τοπίο. Η ΝΔ εξακολουθεί να προηγείται, η ΕΛ.Α.Σ. έχει εγκατασταθεί στη δεύτερη θέση και το ΠΑΣΟΚ ακολουθεί, αλλά χαμηλότερα υπάρχει μία ολόκληρη ζώνη κομμάτων που κινείται κοντά ή κάτω από το κρίσιμο 3%.
Στη μέτρηση της MRB του Ιουλίου, για παράδειγμα, το ΜέΡΑ25 βρισκόταν στο 3%, η Φωνή Λογικής στο 3,3%, ενώ οι Δημοκράτες καταγράφονταν στο 2,1%, ο ΣΥΡΙΖΑ στο 1,5% και η Νέα Αριστερά στο 1,1%.
Δεν πρόκειται φυσικά για εκλογικό αποτέλεσμα. Μέχρι τις κάλπες οι συσχετισμοί μπορούν να αλλάξουν σημαντικά. Η εικόνα όμως αποκαλύπτει ένα φαινόμενο με ιδιαίτερη πολιτική σημασία: αρκετά κόμματα μπορεί να δώσουν μάχη κοινοβουλευτικής επιβίωσης σε λίγα δέκατα της μονάδας. Και αυτά τα δέκατα μπορεί να αποδειχθούν πολύ πιο σημαντικά από όσο φαίνονται.
Τάσεις MRB: Πρωτιά για τη ΝΔ, δεύτερη η ΕΛΑΣ – Πολιτική αλλαγή θέλουν επτά στους δέκα
Η αριθμητική που δεν φαίνεται στις δημοσκοπήσεις
Ο ισχύων εκλογικός νόμος προβλέπει κλιμακωτό μπόνους για το πρώτο κόμμα. Από το 25% ενεργοποιείται μπόνους 20 εδρών και στη συνέχεια προστίθεται μία έδρα για κάθε επιπλέον μισή ποσοστιαία μονάδα, μέχρι το ανώτατο όριο των 50 εδρών στο 40%. Οι υπόλοιπες έδρες κατανέμονται αναλογικά μεταξύ των κομμάτων που έχουν περάσει το 3%. Εδώ βρίσκεται η «κρυφή» αριθμητική των εκλογών.
Όσο μεγαλύτερο είναι το συνολικό ποσοστό των κομμάτων που μένουν εκτός Βουλής, τόσο μικρότερο είναι το σύνολο των ψήφων πάνω στο οποίο γίνεται η αναλογική κατανομή. Κατά συνέπεια, αυξάνεται το πραγματικό κοινοβουλευτικό βάρος των κομμάτων που περνούν το όριο.
Και κυρίως του πρώτου. Πόσο χαμηλά μπορεί να πέσει ο πήχης για τη ΝΔ
Οι υπολογισμοί με βάση τον σημερινό εκλογικό νόμο δείχνουν πόσο καθοριστική μπορεί να γίνει αυτή η παράμετρος. Εάν σχεδόν όλες οι ψήφοι εκπροσωπηθούν στη Βουλή, η αυτοδυναμία απαιτεί από το πρώτο κόμμα ποσοστό κοντά στο 40%.
Αν όμως το 5% των ψήφων μείνει εκτός Βουλής, ο πήχης κινείται περίπου στην περιοχή του 39%.
Με 8% εκτός Βουλής, υποχωρεί περίπου στο 38%.
Με 10% χαμένων ψήφων, η περιοχή της αυτοδυναμίας κατεβαίνει περίπου στο 37,5%. Και από εκεί αρχίζει το πραγματικά ενδιαφέρον πολιτικό σενάριο.
Εάν το συνολικό ποσοστό των κομμάτων που δεν θα περάσουν το 3% φτάσει περίπου στο 15%, τότε η αυτοδυναμία μπορεί να γίνει εφικτή ακόμη και με ποσοστό γύρω στο 36%. Σε ένα ακόμη πιο ακραίο σενάριο, με σχεδόν 20% των ψήφων εκτός Βουλής, ο θεωρητικός πήχης μπορεί να πλησιάσει ακόμη και την περιοχή του 35%.
Οι αριθμοί αυτοί δεν αποτελούν πρόβλεψη εκλογικού αποτελέσματος. Η ακριβής κατανομή των 300 εδρών εξαρτάται και από τις προβλεπόμενες στρογγυλοποιήσεις και την κατανομή στις περιφέρειες. Δείχνουν όμως καθαρά την τάση:
όσο περισσότερες ψήφοι μένουν εκτός Βουλής, τόσο χαμηλότερα κατεβαίνει ο πήχης της αυτοδυναμίας για το πρώτο κόμμα.
Το 36% που μπορεί να αξίζει πολύ περισσότερο
Ας πάρουμε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Εάν η ΝΔ πάρει 36% και το 15% της συνολικής ψήφου κατευθυνθεί σε κόμματα που δεν περνούν το 3%, τότε οι ψήφοι που συμμετέχουν ουσιαστικά στην κοινοβουλευτική κατανομή αντιστοιχούν στο 85% του συνόλου.
Το 36% της ΝΔ αντιστοιχεί έτσι σε περίπου 42,35% των ψήφων των κομμάτων που μπαίνουν στη Βουλή. Και σε αυτό προστίθεται το κλιμακωτό μπόνους του πρώτου κόμματος.
Έτσι ένα εκλογικό αποτέλεσμα που απέχει τέσσερις ολόκληρες μονάδες από το 40% μπορεί, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να οδηγήσει τη ΝΔ στην περιοχή των 151 εδρών.
Αυτό είναι ίσως το πιο ενδιαφέρον πολιτικό εύρημα: ο Κυριάκος Μητσοτάκης δεν χρειάζεται κατ’ ανάγκη να επαναλάβει το 40,56% του 2023 για να διεκδικήσει αυτοδυναμία. Χρειάζεται έναν συγκεκριμένο συνδυασμό: επαρκή ανάκαμψη της ΝΔ και ταυτόχρονα υψηλό ποσοστό ψήφων σε κόμματα που θα μείνουν εκτός Βουλής. Το 2,9% μπορεί να αποδειχθεί καθοριστικό Γι’ αυτό ένα κόμμα που θα πάρει 2,9% μπορεί να αποκτήσει παράδοξα τεράστια σημασία χωρίς να εκλέξει ούτε έναν βουλευτή. Εάν πάρει 3,1%, μπαίνει στη Βουλή και συμμετέχει στην κατανομή των εδρών. Η διαφορά είναι μόλις δύο δέκατα.
Η κοινοβουλευτική συνέπεια όμως μπορεί να είναι πολλαπλάσια. ΜέΡΑ25, Φωνή Λογικής, ΣΥΡΙΖΑ, Νέα Αριστερά και οποιοσδήποτε άλλος σχηματισμός κινηθεί γύρω από το όριο δεν θα δίνουν επομένως μόνο μάχη για τη δική τους επιβίωση. Θα επηρεάζουν εμμέσως και τον πήχη που πρέπει να περάσει η ΝΔ για να φτάσει στις 151 έδρες.
Ο άγνωστος Χ του Σαμαρά
Στην εξίσωση υπάρχει και μία ακόμη μεταβλητή, ο Αντώνης Σαμαράς.
Εάν τελικά προχωρήσει σε νέο κόμμα, το ενδιαφέρον δεν περιορίζεται στο πόσες μονάδες μπορεί να αφαιρέσει από τη ΝΔ. Το πραγματικά κρίσιμο ερώτημα θα είναι αν το κόμμα αυτό θα περάσει το 3%.
Ένα υποθετικό κόμμα Σαμαρά που παίρνει, για παράδειγμα, 4% ή 5% και εισέρχεται στη Βουλή αφαιρεί ψήφους από τη ΝΔ και ταυτόχρονα συμμετέχει στην κατανομή των εδρών. Αντιθέτως, ένα κόμμα που αφαιρεί ένα ποσοστό από τη ΝΔ αλλά σταματά στο 2,8% ή 2,9% δημιουργεί μια εντελώς διαφορετική εκλογική εξίσωση. Γι’ αυτό η πιθανή κάθοδος Σαμαρά δεν μπορεί να αξιολογείται μόνο με το ερώτημα «πόσο κόβει από τον Μητσοτάκη».
Το δεύτερο ερώτημα είναι εξίσου σημαντικό: μπαίνει ή δεν μπαίνει στη Βουλή;
Το ίδιο πρόβλημα στην Κεντροαριστερά Από διαφορετική αφετηρία, την ίδια αριθμητική αντιμετωπίζει η Κεντροαριστερά.
Η ΕΛ.Α.Σ. του Αλέξη Τσίπρα έχει απορροφήσει σημαντικό τμήμα της εκλογικής δεξαμενής του παλιού ΣΥΡΙΖΑ. Δίπλα της όμως εξακολουθούν να υπάρχουν ΣΥΡΙΖΑ, Νέα Αριστερά, ΜέΡΑ25 και άλλες δυνάμεις. Εάν η αντιπολιτευτική ψήφος κατανεμηθεί σε πολλούς σχηματισμούς και αρκετοί από αυτούς καταλήξουν κάτω από το 3%, δημιουργείται το μεγάλο παράδοξο: η ΝΔ μπορεί να χάνει ψηφοφόρους και ταυτόχρονα να βλέπει τον πήχη της αυτοδυναμίας να κατεβαίνει.
Δεν αρκεί επομένως η κυβέρνηση να φθείρεται. Για να μετατραπεί η φθορά σε αλλαγή κοινοβουλευτικών συσχετισμών πρέπει η ψήφος που φεύγει από την κυβέρνηση να αποκτήσει αποτελεσματική κοινοβουλευτική εκπροσώπηση.
Η δεύτερη κάλπη μέσα στην κάλπη
Γι’ αυτό το βράδυ των επόμενων εθνικών εκλογών θα πρέπει να κοιτάμε δύο αριθμούς ταυτόχρονα. Ο πρώτος θα είναι το ποσοστό της ΝΔ. Ο δεύτερος θα είναι το άθροισμα των κομμάτων που μένουν κάτω από το 3%.
Εάν το πρώτο κόμμα κινηθεί, για παράδειγμα, στο 35%-36% και ταυτόχρονα το ποσοστό εκτός Βουλής εκτοξευθεί σε ασυνήθιστα υψηλά επίπεδα, τότε η συζήτηση περί αυτοδυναμίας αποκτά εντελώς διαφορετικά χαρακτηριστικά.
Αντίθετα, εάν σχεδόν όλα τα μικρότερα κόμματα καταφέρουν να περάσουν το 3%, ο πήχης ανεβαίνει αισθητά. Και αυτή μπορεί να είναι η μεγάλη εκλογική ειρωνεία της επόμενης αναμέτρησης, η τύχη της αυτοδυναμίας της ΝΔ μπορεί να μην κριθεί μόνο από εκείνους που θα την ψηφίσουν, αλλά και από εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες που θα ψηφίσουν κόμματα τα οποία τελικά δεν θα μπουν στη Βουλή. Η «κρυφή κάλπη» λοιπόν δεν βρίσκεται σε κάποια δημοσκόπηση. Βρίσκεται στο 3%.