Στη συνέντευξη στον Αλέξη Παπαχελά και τον ΣΚΑΪ, ο Κυριάκος Μητσοτάκης, απαντώντας για την επέκταση των χωρικών υδάτων στο Αιγαίο, χρησιμοποίησε μια φράση που ξεπερνά το ελληνοτουρκικό δίπολο. «Πρέπει να έχουμε μια αίσθηση ότι όταν μιλάμε για το Αιγαίο και την ελεύθερη ναυσιπλοΐα δεν είναι ζήτημα που αφορά προφανώς μόνο την Ελλάδα και την Τουρκία» ανέφερε ο πρωθυπουργός, προσθέτοντας χαρακτηριστικά ότι δεν θέλει να μιλήσει περισσότερο για το θέμα αυτό.
Διπλωματικές πηγές με γνώση του θέματος εξηγούν ότι η συγκεκριμένη διατύπωση (σσ. ελεύθερη ναυσιπλοΐα) λειτουργεί ως αλλαγή πλαισίου. Ο λόγος είναι ότι δεν αφορά μόνο άσκηση κυριαρχικού δικαιώματος αλλά θάλασσα με διεθνή χρήση, όπου κάθε μεταβολή καθεστώτος αγγίζει και τρίτους δρώντες, κράτη σημαίας, ναυτικές δυνάμεις, συμμαχίες και την παγκόσμια ναυτιλία.
Η «ελεύθερη ναυσιπλοΐα» είναι όρος που παραπέμπει στην ανοικτή θάλασσα. Αντίθετα, μέσα στα χωρικά ύδατα, ο βασικός κανόνας του Διεθνούς Δικαίου είναι η «αβλαβής διέλευση». Υπάρχει δικαίωμα διέλευσης, αλλά το παράκτιο κράτος διαθέτει μεγαλύτερη ρυθμιστική ισχύ σε ζητήματα ασφάλειας και τάξης στη θάλασσα.
Με απλά λόγια, η επέκταση χωρικών υδάτων δεν αλλάζει μόνο χάρτες. Μετακινεί θαλάσσιους διαδρόμους από καθεστώς ανοικτής θάλασσας σε καθεστώς χωρικής θάλασσας. Στο Αιγαίο, λόγω γεωγραφίας, αυτό το πέρασμα από «ελευθερία» σε «διέλευση» αποκτά ειδικό βάρος.
Γιατί το Αιγαίο δεν είναι Ιόνιο
Ο Κυριάκος Μητσοτάκης υπενθύμισε ότι η επέκταση χωρικών υδάτων εφαρμόστηκε ήδη στο Ιόνιο. Το σημείο αυτό το χρησιμοποιεί ως απόδειξη ότι η χώρα άσκησε δικαίωμα όταν έκρινε πρόσφορο το περιβάλλον.
Στο Αιγαίο, το ίδιο μέτρο έχει διαφορετικές δευτερογενείς συνέπειες. Διπλωματικές πηγές επισημαίνουν ότι αυξάνει το ποσοστό θαλάσσιου χώρου όπου η κίνηση θα γίνεται υπό κανόνες «αβλαβούς διέλευσης» ενώ αγγίζει πρακτικά ζητήματα στρατιωτικής κινητικότητας και συμμαχικής παρουσίας, ιδίως σε περιοχές όπου η επιχειρησιακή ευχέρεια των ναυτικών δυνάμεων προτιμά το καθεστώς ανοικτής θάλασσας. Τέλος, μεταφέρει το βάρος της συζήτησης σε ευρύτερους συνομιλητές, πέρα από την Τουρκία, που έχουν λόγο για τη σταθερότητα των κανόνων ναυσιπλοΐας στην περιοχή.
Άλλο πεδίο νομιμοποίησης
Η αναφορά στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα είναι και πολιτική τεχνική. Αποσυνδέει την επέκταση των χωρικών υδάτων από το στενό πλαίσιο «αντίδρασης» στην Τουρκία και τη συνδέει με αρχές και πρακτικές που ενδιαφέρουν περισσότερους παίκτες.
Με αυτόν τον τρόπο, όπως λένε πηγές με γνώση των ισορροπιών, η κυβέρνηση τοποθετεί το θέμα σε διεθνές περιβάλλον κανόνων και όχι σε αμιγώς διμερές παζάρι.
Η νομική βάση
Η Ελλάδα στηρίζεται στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας, που προβλέπει χωρικά ύδατα έως 12 ναυτικά μίλια και κατοχυρώνει δικαιώματα διέλευσης.
Το ζήτημα, όπως αναδεικνύεται από τη συγκεκριμένη διατύπωση του πρωθυπουργού, είναι το περιβάλλον εφαρμογής. Στο Αιγαίο, κάθε κίνηση που αλλάζει το καθεστώς της ναυσιπλοΐας παράγει και διεθνές αποτύπωμα.
Πηγές που παρακολουθούν σταθερά τα ελληνοτουρκικά επιμένουν σε μια ανάγνωση. Η αναφορά στην ελεύθερη ναυσιπλοΐα «σηκώνει» το θέμα ψηλότερα, σε επίπεδο διεθνούς τάξης στη θάλασσα με τον Κυριάκο Μητσοτάκη να μεταφέρει τη συζήτηση από την ελληνοτουρκική αντιπαράθεση στο πεδίο του διεθνούς θαλάσσιου περάσματος με κανόνες όταν μιλά για ελεύθερη ναυσιπλοΐα.