Η κυβέρνηση ανοίγει στη Συνταγματική Αναθεώρηση το κεφάλαιο της δημοσιονομικής σταθερότητας ως θεσμική απάντηση σε μια εμπειρία που σημάδεψε τη χώρα. Προϋπολογισμοί με εκτροπή και ελλείμματα που σωρεύονται. «Να μη μπορεί να περνά προϋπολογισμός που παράγει υπερβολικά ελλείμματα» όπως σημειώνουν κυβερνητικές πηγές. Η συζήτηση δεν είναι ελληνική ιδιορρυθμία ή εφεύρεση καθώς στην Ευρωπαϊκή Ένωση υπάρχει ήδη ένα καθαρό προηγούμενο. Κράτη που έβαλαν δημοσιονομικούς κανόνες στο ανώτατο νομικό επίπεδο. Άλλοτε ως αρχή ισοσκελισμού. Άλλοτε ως «ταβάνι» χρέους. Άλλοτε ως συνταγματικό πλαίσιο με ρήτρες απόκλισης και μηχανισμούς διόρθωσης.
Τι είναι συνταγματική πρόβλεψη δημοσιονομικής σταθερότητας
Σημαίνει ότι ο κανόνας δεν είναι απλή πολιτική επιλογή μιας κυβέρνησης και δεν αλλάζει με έναν κοινό νόμο. Δεν εξαρτάται από τη διάθεση μιας πλειοψηφίας να χαλαρώσει ή να σφίξει. Γίνεται υποχρέωση. Με εξαιρέσεις μόνο υπό όρους. Συνήθως σε κρίση, φυσική καταστροφή, σοβαρή ύφεση, απειλή για το κράτος. Το Σύνταγμα επιχειρεί να περιορίσει το περιθώριο του εύκολου χρήματος και να κάνει δύσκολη τη δημοσιονομική φυγή προς τα εμπρός. Και να μεταφέρει τη σύγκρουση από το επίπεδο των υποσχέσεων στο επίπεδο του κανόνα.
Ποιες χώρες της ΕΕ έχουν συνταγματικό φρένο
Παρακάτω είναι τα βασικά ευρωπαϊκά μοντέλα, όπως έχουν περάσει στο Σύνταγμα ή σε συνταγματικού τύπου πράξη.
Γερμανία
Το μοντέλο της είναι γνωστό ως debt brake. Η αρχή στηρίζεται σε δομικά ισοσκελισμένους προϋπολογισμούς και σε όρια για τον νέο δανεισμό. Περιλαμβάνει ρήτρα για έκτακτες περιστάσεις, με ειδική διαδικασία ενεργοποίησης και υποχρέωση επιστροφής σε τροχιά.
Ισπανία
Έχει ενσωματώσει στο Σύνταγμα την αρχή της δημοσιονομικής σταθερότητας. Δένει το επιτρεπτό διαρθρωτικό έλλειμμα με τα όρια της Ένωσης και απλώνει τη δέσμευση σε όλη τη δημόσια διοίκηση. Η επιλογή έγινε ως θεσμική απάντηση στην κρίση χρέους.
Ιταλία
Κατοχυρώνει την αρχή ισοσκέλισης εσόδων και δαπανών, λαμβάνοντας υπόψη τον οικονομικό κύκλο. Ο δανεισμός επιτρέπεται υπό περιορισμούς και με ειδικές προϋποθέσεις. Το πλαίσιο λειτουργεί ως συνταγματικός φραγμός στη μόνιμη παραγωγή ελλειμμάτων.
Πολωνία
Έχει καθαρό συνταγματικό όριο. Απαγορεύονται κινήσεις που οδηγούν το δημόσιο χρέος πάνω από τα τρία πέμπτα του ΑΕΠ. Είναι αριθμητικό ταβάνι, με υψηλή θεσμική αυστηρότητα.
Ουγγαρία
Προβλέπει οροφή χρέους στο 50 τοις εκατό του ΑΕΠ, με ειδικό καθεστώς όσο το χρέος βρίσκεται πάνω από το όριο. Υπάρχουν ρήτρες απόκλισης σε εξαιρετικές συνθήκες ή παρατεταμένη σοβαρή ύφεση.
Σλοβενία
Έχει συνταγματικά κατοχυρωμένη αρχή ισοσκέλισης σε μεσοπρόθεσμη βάση, χωρίς δανεισμό, με δυνατότητα προσωρινής απόκλισης όταν συντρέχουν εξαιρετικές περιστάσεις. Η εξειδίκευση γίνεται σε επίπεδο εφαρμοστικού πλαισίου.
Σλοβακία
Ο κανόνας περνά μέσα από συνταγματικού τύπου πράξη για τη δημοσιονομική ευθύνη, με λογική debt brake. Το σύστημα δουλεύει με ζώνες και κλιμάκωση μέτρων, όσο ανεβαίνει το χρέος.
Λιθουανία
Έχει συνταγματικού τύπου νομοθετική κατοχύρωση για κανόνες πειθαρχίας που συνδέονται με την ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική δημοσιονομικών κανόνων. Περιλαμβάνονται κανόνες για ισοζύγιο και εξέλιξη δαπανών, με θεσμική παρακολούθηση συμμόρφωσης.
3 ευρωπαϊκά μοντέλα
Πρώτο μοντέλο
Αρχή δημοσιονομικής σταθερότητας μέσα στο Σύνταγμα. Συνήθως συνδέεται με τα ευρωπαϊκά όρια για έλλειμμα και χρέος. Λειτουργεί ως ομπρέλα για όλο το κράτος, κεντρικό και αυτοδιοίκηση.
Δεύτερο μοντέλο
Συνταγματικό ταβάνι χρέους. Είναι αριθμητικός φραγμός. Το πολιτικό επιχείρημα είναι απλό. Όταν το όριο πλησιάζει, η πολιτική υποχρεώνεται να κόψει δαπάνες ή να αυξήσει έσοδα.
Τρίτο μοντέλο
Συνταγματικός κανόνας ισοσκέλισης με ρήτρες απόκλισης. Συνήθως υπάρχει πρόβλεψη για εξαιρετικές περιστάσεις και υποχρέωση επαναφοράς. Αυτό δίνει ευελιξία σε κρίση, χωρίς να διαλύει τον κανόνα.
Η κυβέρνηση μιλά για απαγόρευση προϋπολογισμών που εκτρέπουν τα δημόσια οικονομικά και παράγουν υπερβολικά ελλείμματα. Αυτό, σε ευρωπαϊκούς όρους, σημαίνει πως η αναθεώρηση επιδιώκει να περάσει από το επίπεδο της πολιτικής υπόσχεσης στο επίπεδο της συνταγματικής δέσμευσης.
Αν ο κανόνας γραφτεί με καθαρό τρόπο, το πολιτικό παιχνίδι αλλάζει σε τρία σημεία.
Πρώτο
Ανεβαίνει το τυπικό βάρος της συμμόρφωσης. Η παραβίαση δεν είναι απλώς κακή πρακτική. Μετατρέπεται σε θεσμική σύγκρουση.
Δεύτερο
Μειώνεται ο πειρασμός της προεκλογικής διόγκωσης. Ο χώρος για παροχές χωρίς αντίκρισμα στενεύει, επειδή ο προϋπολογισμός συναντά κόφτη.
Τρίτο
Ανοίγει θέμα εξαιρέσεων. Εκεί γίνεται η πραγματική μάχη. Τι θεωρείται εξαιρετική περίσταση. Ποιος την κρίνει. Πόσο διαρκεί. Πώς επιστρέφει η χώρα σε ισορροπία.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει ήδη παραδείγματα συνταγματικών κανόνων που περιορίζουν ελλείμματα και χρέος. Είναι κανόνες που γεννήθηκαν από κρίσεις, από πολιτικό κόστος, από την ανάγκη να μπει τέλος στον δημοσιονομικό αυθορμητισμό. Η ελληνική συζήτηση τώρα θα κριθεί στη λεπτομέρεια. Στη διατύπωση. Στις εξαιρέσεις. Στον μηχανισμό διόρθωσης. Εκεί φαίνεται αν μια αναθεώρηση γράφεται για να λειτουργήσει, ή για να ακουστεί.
Γιώργος Νόκος